Kỹ thuật viên hiệu chuẩn thiết bị đo lường làm gì, cần học những gì

Mỗi chiếc thước cặp, cân phân tích hay áp kế trong nhà máy đều cần được kiểm tra định kỳ để con số hiển thị còn đáng tin. Người đứng sau công việc thầm lặng đó là kỹ thuật viên hiệu chuẩn thiết bị đo lường. Bài viết phác họa quy trình hiệu chuẩn tại phòng thí nghiệm, năng lực cần có và lộ trình phát triển của nghề này.

1. Kỹ thuật viên hiệu chuẩn thiết bị đo lường là ai

Kỹ thuật viên hiệu chuẩn (Calibration Technician) là người so sánh phương tiện đo với một chuẩn đo lường có độ chính xác cao hơn để xác định sai số và mức tin cậy của thiết bị. Kết quả được thể hiện bằng giấy chứng nhận hiệu chuẩn kèm bảng số liệu, làm căn cứ để doanh nghiệp quyết định tiếp tục dùng, điều chỉnh hay loại bỏ thiết bị. Nói cách khác, nghề này kiểm soát chất lượng của chính các công cụ dùng để kiểm soát chất lượng.

Nhiều người mới tìm hiểu hay nhầm giữa hiệu chuẩn và kiểm định. Hiệu chuẩn (calibration) mang tính tự nguyện hoặc theo yêu cầu của hệ thống quản lý chất lượng, chỉ đưa ra số liệu sai số chứ không kết luận đạt hay không đạt. Kiểm định (verification) áp dụng cho phương tiện đo thuộc danh mục quản lý nhà nước theo Luật Đo lường số 04/2011/QH13 và hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (cơ quan được tổ chức lại từ Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng, trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ). Phân biệt được ranh giới này giúp bạn tư vấn đúng ngay từ khâu tiếp nhận thiết bị.

Một phép đo sai không dừng lại ở con số lệch vài phần trăm mà có thể kéo theo cả lô hàng bị trả về, nên nghề hiệu chuẩn là tuyến phòng thủ đầu tiên của chất lượng.

Công việc hằng ngày của người làm nghiệp vụ hiệu chuẩn xoay quanh những đầu việc sau:

– Tiếp nhận, phân loại và kiểm tra tình trạng ban đầu của phương tiện đo khách hàng gửi tới.

– Thực hiện phép đo theo quy trình đã phê duyệt và ghi chép số liệu thô đầy đủ.

– Tính sai số, ước lượng độ không xác định của phép đo (measurement uncertainty) và lập báo cáo.

– Theo dõi lịch hiệu chuẩn của các chuẩn trong phòng để duy trì chuỗi liên kết chuẩn.

Các đầu việc trên lặp lại theo chu kỳ nhưng độ phức tạp tăng dần theo cấp chính xác của thiết bị. Người mới thường bắt đầu với thước lá, đồng hồ so rồi mới nhận phép đo khó hơn.

2. Quy trình hiệu chuẩn thực tế tại phòng thí nghiệm

Điểm khiến nghề này khác nhiều công việc kỹ thuật khác nằm ở tính kỷ luật của quy trình. Mỗi phép hiệu chuẩn phải bám theo một văn bản kỹ thuật đo lường Việt Nam (ĐLVN) hoặc quy trình nội bộ đã phê duyệt, không thao tác theo cảm tính. Số liệu thô, điều kiện môi trường và người thực hiện đều được lưu hồ sơ để truy xuất sau nhiều năm. Bảng dưới tóm tắt các bước trong một ca làm việc.

Bước	Nội dung công việc	Hồ sơ đầu ra
1. Tiếp nhận thiết bị	Kiểm tra ngoại quan, ghi nhận model, số sê-ri, phạm vi đo	Phiếu tiếp nhận mẫu
2. Ổn định môi trường	Đưa thiết bị về điều kiện phòng, thường là 20 ± 2 độ C, độ ẩm kiểm soát	Nhật ký nhiệt độ, độ ẩm
3. Chuẩn bị chuẩn đo lường	Chọn chuẩn còn hiệu lực, liên kết tới chuẩn đo lường quốc gia	Giấy chứng nhận của chuẩn
4. Thực hiện phép đo	Đo nhiều điểm trong dải, lặp lại theo quy trình, ghi số liệu thô tại chỗ	Biểu ghi số liệu gốc
5. Xử lý kết quả	Tính sai số, độ lệch chuẩn và độ không xác định của phép đo	Bảng tính đã kiểm tra chéo
6. Phát hành kết quả	Soát xét, ký duyệt, dán tem và trả thiết bị kèm giấy chứng nhận	Giấy chứng nhận hiệu chuẩn

Sáu bước trên nghe có vẻ máy móc nhưng phần khó nằm ở khâu xử lý tình huống. Thiết bị lệch xa dải cho phép, chuẩn công tác sắp hết hạn hay nhiệt độ phòng vượt ngưỡng là chuyện xảy ra thường xuyên. Khi đó kỹ thuật viên phải biết dừng phép đo, ghi nhận sự không phù hợp và báo cáo thay vì cố làm cho kịp tiến độ.

Nếu muốn hình dung nhu cầu tuyển dụng thực tế của nhóm nghề này, bạn có thể theo dõi các vị trí việc làm Kỹ thuật ứng dụng / Cơ khí đang đăng tuyển trên CareerLink.

3. Các lĩnh vực đo lường và thiết bị thường gặp

Đo lường được chia theo đại lượng vật lý và mỗi lĩnh vực đòi hỏi kiến thức riêng. Một người có thể vững về đo độ dài nhưng vẫn phải học lại từ đầu khi chuyển sang đo điện hoặc đo lưu lượng. Vì vậy, phòng thí nghiệm thường phân công mỗi kỹ thuật viên phụ trách một đến hai lĩnh vực để tích lũy chiều sâu.

– Đo độ dài và cơ khí gồm thước cặp, panme, đồng hồ so và máy đo tọa độ ba chiều.

– Đo khối lượng và lực gồm cân phân tích, quả cân chuẩn và máy thử kéo nén.

– Đo điện và điện tử gồm đồng hồ vạn năng, nguồn chuẩn và thiết bị đo điện trở cách điện.

– Đo nhiệt, áp suất và lưu lượng gồm nhiệt kế, cặp nhiệt điện và lò chuẩn nhiệt độ.

Các mảng còn khác nhau ở nhóm khách hàng phục vụ. Mảng cơ khí gắn với nhà máy gia công, khuôn mẫu, linh kiện ô tô; mảng nhiệt và áp suất phục vụ nhà máy thực phẩm, dược phẩm và nồi hơi công nghiệp. Do nền tảng cơ khí xuất hiện trong hầu hết các mảng, bạn có thể đọc bài kỹ sư cơ khí là gì và ai thích hợp theo nghề để so sánh hai hướng đi.

4. Kiến thức, kỹ năng và chứng chỉ chuyên môn cần có

Phần lớn tin tuyển dụng yêu cầu trình độ trung cấp, cao đẳng hoặc đại học các ngành cơ khí chế tạo, cơ điện tử, điện – điện tử hoặc tự động hóa. Kiến thức nền quan trọng gồm dung sai lắp ghép, xử lý số liệu thống kê và khả năng đọc tài liệu kỹ thuật tiếng Anh. Ngoài bằng cấp, doanh nghiệp còn nhìn vào khóa đào tạo nghiệp vụ hiệu chuẩn do những đơn vị như Viện Đo lường Việt Nam tổ chức.

– Chứng chỉ đào tạo nghiệp vụ hiệu chuẩn là điều kiện thường gặp khi phòng thí nghiệm chỉ định người đo.

– Kiến thức về ISO/IEC 17025:2017 giúp bạn hiểu vì sao thao tác nào cũng phải để lại bằng chứng.

– Kỹ năng ước lượng độ không xác định của phép đo phân biệt người tập sự với kỹ thuật viên lâu năm.

Nhóm năng lực trên tích lũy qua từng lô thiết bị đã làm chứ không hình thành sau một khóa học ngắn. Nhiều phòng thí nghiệm áp dụng cơ chế kèm cặp, người mới làm cùng kỹ thuật viên có kinh nghiệm cho tới khi được cấp quyền thực hiện độc lập. Quá trình này thường kéo dài vài tháng đến hơn một năm tùy độ phức tạp của lĩnh vực đo, và hồ sơ đào tạo của từng người được lưu lại để phục vụ các đợt đánh giá nội bộ cũng như đánh giá công nhận định kỳ.

5. Lộ trình phát triển và mức thu nhập tham khảo

Con đường nghề nghiệp trong lĩnh vực đo lường thường đi lên theo chiều sâu chuyên môn hơn là theo cấp quản lý. Giai đoạn đầu, người mới làm quen với thao tác và hồ sơ dưới sự giám sát, sau đó được chỉ định thực hiện độc lập một số phép đo. Khi đã vững, kỹ thuật viên có thể phụ trách một lĩnh vực đo, xây dựng quy trình, đào tạo nhân sự mới và làm việc với đoàn đánh giá công nhận. Hướng khác là chuyển sang kỹ thuật ứng dụng cho nhà cung cấp thiết bị đo.

Về thu nhập, mức lương phụ thuộc vào lĩnh vực đo phụ trách, số phép đo được chỉ định, quy mô phòng thí nghiệm và khu vực làm việc. Người mới ra trường thường bắt đầu ở mặt bằng chung của khối kỹ thuật sản xuất, còn người phụ trách nhiều lĩnh vực đo sẽ nhỉnh hơn. Con số cụ thể thay đổi theo từng doanh nghiệp, nên bạn hãy tham khảo tin tuyển dụng thực tế.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Học ngành gì để làm kỹ thuật viên hiệu chuẩn thiết bị đo lường?

Các ngành phù hợp gồm cơ khí chế tạo, cơ điện tử, điện – điện tử, tự động hóa và vật lý kỹ thuật ở bậc trung cấp, cao đẳng hoặc đại học. Sau khi có nền kiến thức kỹ thuật, bạn cần bổ sung khóa đào tạo nghiệp vụ hiệu chuẩn theo lĩnh vực đo trước khi được chỉ định thực hiện phép đo độc lập.

2. Hiệu chuẩn và kiểm định khác nhau ở điểm nào?

Hiệu chuẩn là việc so sánh với chuẩn để xác định sai số, mang tính tự nguyện hoặc theo yêu cầu của hệ thống quản lý chất lượng, kết quả là giấy chứng nhận kèm số liệu. Kiểm định áp dụng cho phương tiện đo thuộc danh mục quản lý nhà nước theo Luật Đo lường, do tổ chức được chỉ định thực hiện, kết quả là tem và dấu có giá trị pháp lý trong thời hạn nhất định.

3. Công việc này có phải làm ngoài hiện trường nhiều không?

Điều này tùy mô hình của đơn vị. Nếu làm tại phòng thí nghiệm cố định, phần lớn thời gian bạn ở trong phòng có kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm. Nếu đơn vị cung cấp dịch vụ hiệu chuẩn tại chỗ cho nhà máy, bạn sẽ mang chuẩn di động tới hiện trường và đôi khi di chuyển giữa các tỉnh.

Nghề đo lường không ồn ào nhưng có chỗ đứng ổn định trong sản xuất, vì hệ thống quản lý chất lượng nào cũng cần số liệu đo tin cậy. Với người thích sự chính xác và làm việc có quy trình, vị trí kỹ thuật viên hiệu chuẩn thiết bị đo lường là hướng đi đáng cân nhắc. Hãy bắt đầu từ nền tảng kỹ thuật vững và chọn một lĩnh vực đo để đi sâu.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn chuyên môn. Yêu cầu tuyển dụng, chứng chỉ và mức thu nhập thay đổi theo từng doanh nghiệp và thời điểm, bạn nên đối chiếu với đơn vị tuyển dụng cụ thể.

Minh An