Kính ngữ tiếng Nhật keigo trong công việc: nguyên tắc trong ngoài

Tác giả CareerLink

Nhiều người học thuộc làu bảng chuyển động từ rồi vẫn bị đồng nghiệp Nhật nhắc khi mở miệng ở công ty. Vấn đề của keigo hiếm khi nằm ở chỗ nhớ được bao nhiêu mẫu câu, mà nằm ở chỗ trong tình huống cụ thể thì bạn phải nâng ai lên và hạ ai xuống. Bài viết đi vào phần giao tiếp nói tại nơi làm việc.

kính ngữ tiếng Nhật keigo trong công việc

Tổng quan nhanh

– Tài liệu của Cục Văn hóa Nhật Bản chia kính ngữ thành năm nhóm thay vì ba nhóm quen thuộc.

– Nguyên tắc gốc là không nâng người thuộc phía mình, kể cả khi đó là cấp trên.

– Khi tiếp khách, sếp của bạn trở thành người bên trong nên phải nói khiêm nhường.

– Dùng kính ngữ chồng lớp hoặc quá mức nghe giả tạo hơn là lịch sự.

1. Keigo là gì và vì sao chia năm nhóm chứ không phải ba

Keigo là hệ thống cách nói thể hiện quan hệ giữa người nói, người nghe và người được nhắc tới. Trường học Nhật Bản lâu nay dạy ba nhóm gồm tôn kính ngữ, khiêm nhường ngữ và lịch sự ngữ, đôi khi thêm mỹ hóa ngữ thành bốn. Tài liệu 敬語の指針 do Hội đồng Văn hóa (文化審議会) trình Bộ trưởng Giáo dục Nhật Bản năm 2007, được Cục Văn hóa (文化庁) công bố, chia keigo thành năm nhóm, vì phần khiêm nhường gồm hai loại có chức năng khác hẳn nhau.

Nhóm kính ngữ Kiểu ví dụ Chức năng chính
Tôn kính ngữ (尊敬語) いらっしゃる, おっしゃる Nâng người thực hiện hành vi, tức đối phương hoặc người thứ ba
Khiêm nhường ngữ I (謙譲語Ⅰ) 伺う, 申し上げる Nâng phía mà hành vi của mình hướng tới
Khiêm nhường ngữ II (謙譲語Ⅱ) 参る, 申す Nói trang trọng về việc của phía mình với người nghe
Lịch sự ngữ (丁寧語) です, ます Giữ mức lịch sự chung với người nghe
Mỹ hóa ngữ (美化語) お酒, お料理 Làm cho cách nói về sự vật mềm và nhã hơn

Cách chia năm nhóm không phủ nhận cách chia ba nhóm, nó chỉ tách kỹ hơn phần khiêm nhường. Với người đi làm, điểm cần nhớ là khiêm nhường ngữ I hạ mình để nâng phía đối diện, còn khiêm nhường ngữ II chỉ là cách nói trang trọng về việc của chính mình.

2. Nguyên tắc trong ngoài là xương sống của kính ngữ ở công ty

Đây mới là chỗ người Việt hay vấp, chứ không phải bảng chia động từ. Tài liệu nêu trên đặt nguyên tắc gốc: không nâng phía mình. Chữ phía mình không chỉ là bản thân, mà gồm cả những người thuộc nhóm bên trong, chẳng hạn người trong gia đình khi nói với người ngoài, hay đồng nghiệp và cấp trên khi nói với khách hàng.

Ví dụ kinh điển trong tài liệu là chuyện nói về cha mình với người ngoài. Dùng động từ tôn kính cho cha là không phù hợp vì như vậy là nâng người phía mình; muốn trang trọng thì dùng khiêm nhường ngữ II. Logic này áp thẳng sang môi trường công ty, và đó là chỗ trái với phản xạ của nhiều người Việt vốn quen tôn trọng cấp trên mọi lúc.

Khi tiếp khách, ranh giới cần nhìn không phải là ai chức cao hơn ai, mà là ai đứng trong nhóm của bạn và ai đứng ngoài.

Tài liệu đưa hẳn một tình huống: nhân viên nói với đối tác về trưởng phòng của mình. Cách gọi phù hợp là nêu tên trần hoặc nói chức danh rồi tới tên, còn cách ghép chức danh phía sau tên như khi xưng hô nội bộ thì không còn là cách nói dành cho người phía mình. Ngay cả khi trưởng phòng đang ngồi cùng bàn, nguyên tắc keigo vẫn giữ nguyên. Nếu bạn đang cân nhắc lộ trình học và các kỳ thi để làm việc trong môi trường này, bài chứng chỉ tiếng Nhật trên CareerLink điểm qua các lựa chọn hiện có.

3. Ba tình huống nói thường gặp ở doanh nghiệp Nhật

Nguyên tắc trong ngoài chỉ rõ khi đặt vào tình huống, và ba cảnh dưới đây lặp lại gần như mỗi tuần. Nghe điện thoại là cảnh đầu tiên: khi khách gọi hỏi một người trong công ty, người đó thuộc nhóm bên trong nên mọi cách nói về họ đều phải ở dạng khiêm nhường. Cảnh thứ hai là giới thiệu cấp trên với khách, nơi bạn hạ phía mình xuống để nâng khách lên. Cảnh thứ ba là phát biểu trong sự kiện: tài liệu nêu rõ tiệc nội bộ thì dùng keigo nâng giám đốc, còn buổi có nhiều người ngoài công ty thì chuyển sang cách nói hạ phía mình.

– Nói về đồng nghiệp với khách bằng động từ tôn kính là lỗi sai quan hệ, không phải lỗi ngữ pháp.

– Báo lại lời cấp trên cho cấp cao hơn nên dùng khiêm nhường ngữ II cho gọn và an toàn.

– Xin lỗi và từ chối cần mẫu câu mềm hơn thông báo, vì chúng động tới thể diện người nghe.

Ba lưu ý trên là hệ quả trực tiếp của nguyên tắc trong ngoài. Ở các vị trí như thông dịch viên tiếng Nhật (Japanese Interpreter) hay nhân viên kinh doanh phụ trách thị trường Nhật (Sales Executive), yêu cầu về giao tiếp lịch sự thường được nêu ngay trong mô tả công việc; bạn có thể đọc các tin việc làm tiếng Nhật trên CareerLink để thấy nhà tuyển dụng diễn đạt yêu cầu đó thế nào.

4. Dùng kính ngữ sai mức còn gây khó chịu hơn là không dùng

Nhiều người mới học nghĩ càng nhiều keigo càng an toàn, nhưng tài liệu của Cục Văn hóa Nhật Bản chỉ ra điều ngược lại. Hiện tượng chồng hai lớp cùng loại lên một động từ, tiếng Nhật gọi là 二重敬語, nói chung bị xem là không phù hợp. Một số dạng đã thành thói quen lâu đời thì vẫn được chấp nhận, chẳng hạn お召し上がりになる và お見えになる ở nhóm tôn kính, hay お伺いする ở nhóm khiêm nhường.

Cần phân biệt chuyện đó với việc nối hai động từ đã chuyển sang keigo riêng rẽ rồi ghép lại bằng liên từ, kiểu お読みになっていらっしゃる. Tài liệu gọi đây là nối keigo và về cơ bản chấp nhận được, miễn từng phần dùng đúng và không mâu thuẫn về đối tượng được nâng. Đây chính là chỗ tạo ra cảm giác tự nhiên hay gượng gạo khi bạn nói.

Lưu ý khi dùng mẫu xin phép させていただく

– Mẫu keigo này gắn với hai điều kiện: có sự cho phép của phía đối diện và có nhận ơn.

– Khi không có ai cho phép, cách nói khiêm nhường thông thường gọn và tự nhiên hơn.

– Càng xa hai điều kiện trên thì người nghe càng dễ thấy câu nói khách sáo quá mức.

kính ngữ tiếng Nhật keigo trong công việc

5. Lỗi người Việt hay mắc và mức keigo đủ dùng cho người đi làm

Lỗi đầu tiên và nặng nhất vẫn là nâng cấp trên của mình trước mặt khách, bởi phản xạ tôn ti trong tiếng Việt quá mạnh. Lỗi thứ hai là dùng câu úy lạo vốn dành cho người phục vụ phía mình để nói với cấp trên; tài liệu gợi ý nên chuyển sang lời cảm ơn hoặc câu chia sẻ vất vả ở dạng trang trọng. Lỗi thứ ba là rải mẫu xin phép lên mọi hành động, kể cả việc không ai cần cho phép.

Mức keigo đủ dùng cho phần lớn người đi làm không phải là nói hoàn hảo. Nó là biết mình đang đứng ở đâu trong quan hệ trong ngoài, chọn đúng nhóm cho tình huống đó, rồi giữ câu ngắn và rõ. Người Nhật nghe một người nước ngoài dùng keigo đơn giản nhưng đúng quan hệ sẽ thấy dễ chịu hơn nhiều so với nghe một câu hoa mỹ mà nâng nhầm người.

Cách luyện thực tế

– Trước mỗi cuộc gọi, tự hỏi người được nhắc tới đang thuộc nhóm trong hay nhóm ngoài.

– Ghi lại cách đồng nghiệp Nhật dùng keigo trong ba tình huống quen thuộc rồi lặp lại.

– Nhờ người bản ngữ nghe thử và hỏi thẳng chỗ nào nghe gượng thay vì chỗ nào sai.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Học thuộc bảng động từ keigo có đủ để nói đúng không?

Chưa đủ. Bảng động từ cho bạn hình thức, còn chọn hình thức nào lại phụ thuộc quan hệ trong ngoài tại thời điểm nói. Cùng nói về một người, đứng trước đồng nghiệp và đứng trước khách là hai cách khác nhau.

2. Vì sao không dùng tôn kính ngữ cho sếp khi nói với khách?

Vì nguyên tắc gốc trong tài liệu của Cục Văn hóa Nhật Bản là không nâng người thuộc phía mình, mà cấp trên cùng công ty được xếp vào nhóm bên trong khi bạn đứng trước người ngoài.

3. Người mới đi làm nên bắt đầu keigo từ đâu?

Từ nhóm lịch sự ngữ để giữ mức nền, sau đó học kỹ nguyên tắc trong ngoài, rồi mới mở rộng sang tôn kính ngữ và khiêm nhường ngữ theo từng tình huống công việc cụ thể.

Nhìn lại, keigo trong công việc là một bài toán quan hệ được gói trong hình thức ngôn ngữ. Nắm nguyên tắc trong ngoài, bạn xử lý được phần lớn tình huống nói hằng ngày dù vốn mẫu câu còn mỏng; ngược lại, thuộc nhiều mà nâng nhầm người thì câu nói vẫn sai. Thói quen đáng rèn nhất là dừng nửa giây để xác định nhóm trong hay ngoài trước khi mở miệng.

Nội dung bài mang tính tham khảo, dựa trên tài liệu hướng dẫn về kính ngữ của Cục Văn hóa Nhật Bản. Cách dùng thực tế có thể khác nhau tùy doanh nghiệp và vùng miền, nên bạn hãy đối chiếu thêm với quy ước tại nơi mình làm việc.

Minh An

Bài viết liên quan

Zalo Icon