BATNA trong đàm phán là gì và vì sao nó được chuẩn bị trước khi vào bàn
Tác giả CareerLink
Bạn được mời lên phòng nhân sự bàn lại mức thù lao, và câu đầu tiên bạn tự hỏi là mình sẽ đi tới đâu nếu hai bên không thoả thuận được. Thứ quyết định câu trả lời ấy có tên riêng trong lý thuyết thương lượng. Câu hỏi BATNA trong đàm phán là gì vì thế đáng được trả lời kỹ hơn một dòng định nghĩa dịch sẵn.

Tổng quan nhanh
– BATNA là phương án thay thế tốt nhất nếu cuộc thương lượng này đổ vỡ.
– Từ BATNA suy ra điểm sàn, vùng chồng lấn hai điểm sàn gọi là ZOPA.
– Sức mạnh đàm phán đến từ việc bạn thật sự có lựa chọn khác.
– Thổi phồng BATNA là kiểu sai lầm khiến bạn mất thế khi bị gọi bài.
1. BATNA là gì và khác gì với điều bạn mong muốn
BATNA viết tắt của Best Alternative To a Negotiated Agreement, tạm dịch là phương án thay thế tốt nhất khi không đạt được thoả thuận. Khái niệm gắn với Roger Fisher và William Ury trong cuốn Getting to Yes, bản sau có thêm Bruce Patton. Theo Chương trình Đàm phán (Program on Negotiation) tại Trường Luật Harvard, đây là con đường bạn sẽ đi nếu cuộc thương lượng đổ vỡ, đồng thời là thước đo thật để chấm một đề xuất nên nhận hay từ chối.
Điểm phải phân biệt ngay: BATNA không phải là điều bạn mong muốn, cũng không phải mức bạn định đòi. Nó là thực tế xảy ra khi hai bên đứng dậy khỏi bàn mà chưa ký gì. Từ đó mới suy ra điểm sàn, tiếng Anh gọi là reservation point, tức mức thấp nhất bạn chấp nhận được. Khi điểm sàn hai phía chồng lấn thì có một vùng thoả thuận, quen gọi là ZOPA.
2. Cách xác định BATNA của chính bạn
Việc này làm trước khi vào bàn, bằng giấy bút chứ không bằng cảm tính. Trước hết liệt kê mọi hướng đi khả dĩ nếu không có thoả thuận. Sau đó ước lượng giá trị thật của từng hướng, gồm cả thời gian và công sức bỏ ra. Cuối cùng chọn hướng tốt nhất, và chỉ hướng ấy mới là BATNA của bạn; phần còn lại là dự phòng hạng hai.
| Tình huống công sở | Phương án thay thế thật sự | Sai lầm thường gặp |
|---|---|---|
| Bàn lại thù lao cuối năm | Lời mời làm việc đã có bằng văn bản | Coi lời hỏi thăm qua điện thoại là lời mời |
| Xin giãn hạn nộp với khách hàng | Giao trước phần lõi, phần phụ nộp sau | Xin thêm thời gian mà không đưa lựa chọn |
| Giành nhân sự giữa hai phòng | Thuê ngoài phần việc hoặc lùi một hạng mục | Đẩy lên cấp trên ngay từ đầu |
Bảng trên cho thấy điểm chung: BATNA chỉ có sức nặng khi nó cụ thể tới mức bạn dám thực hiện. Phần kỹ thuật ngồi bàn được bàn riêng trong bài về kỹ năng đàm phán hiệu quả trong kinh doanh, còn ở đây là phần nền.
3. Ước lượng BATNA của đối phương
Nửa còn lại của bài toán nằm ở phía bên kia. Người đối diện cũng có lựa chọn riêng nếu không thoả thuận với bạn, và lựa chọn ấy quyết định họ nhượng bộ tới đâu. Bạn không đọc được nó, nhưng ước lượng được qua vài dấu hiệu: họ gấp tới mức nào, việc này thay thế được không, và chi phí nếu họ quay sang người khác.
– Một vị trí tuyển mãi chưa ra người cho thấy BATNA của nhà tuyển dụng khá mỏng.
– Khách hàng đã trả trước một phần thường ngại đổi nhà cung cấp giữa chừng.
– Đối tác nhắc tới thời hạn nội bộ của họ là đang để lộ mức độ cấp bách.
Ba dấu hiệu này không cho con số chính xác, nhưng đủ để tránh hai thái cực: nhượng bộ sớm vì tưởng mình yếu thế, hoặc cứng quá vì tưởng đối phương hết đường. Đây cũng là lý do nên xem thị trường đang cần gì trước khi bàn chuyện đãi ngộ; danh mục việc làm bán hàng – kinh doanh trên CareerLink là chỗ để chuyên viên kinh doanh (Sales Executive) đối chiếu yêu cầu thực tế của doanh nghiệp đang tuyển.
4. Cải thiện BATNA trước khi ngồi vào bàn
Đây là phần quan trọng nhưng hay bị bỏ qua, vì nó không diễn ra tại bàn mà diễn ra trước đó nhiều tuần. Nếu BATNA của bạn yếu, mọi kỹ thuật nói năng cũng chỉ che được một lúc. Ngược lại, khi bạn thật sự có lựa chọn khác dùng được, sự điềm tĩnh đến tự nhiên chứ không cần diễn.
Sức mạnh trong thương lượng không nằm ở câu bạn nói tại bàn, mà nằm ở những việc bạn đã làm xong trước khi bước vào phòng.
Cải thiện BATNA mất thời gian và không có lối tắt. Với chuyện đãi ngộ, đó là cập nhật hồ sơ năng lực, trò chuyện với vài nơi khác và tích luỹ bằng chứng kết quả. Với chuyện dự án, đó là chuẩn bị sẵn một phương án thu hẹp phạm vi để có thứ đặt lên bàn ngoài lời đề nghị lùi hạn.
Ba việc nên làm trước buổi thương lượng
– Hãy viết ra BATNA của bạn thành một câu cụ thể, có mốc thời gian.
– Hãy hỏi thử thị trường vài nơi để biết con số mình đang nghĩ có thực tế không.
– Hãy chuẩn bị một lựa chọn trung gian để buổi bàn bạc không rơi vào thế được ăn cả.
Ba việc này chuẩn bị được ngay trong tuần này, trước khi bước vào bất kỳ buổi thương lượng nào.

5. Thổi phồng BATNA là sai lầm tốn kém
Kiểu sai này phổ biến ở công sở Việt Nam: nói bóng gió rằng mình đang có nơi khác mời trong khi chưa hề có, hoặc doạ nghỉ việc để ép quyết định. Rủi ro nằm ở chỗ người đối diện có thể gọi đúng bài, chẳng hạn chúc mừng rồi hỏi bạn định bàn giao khi nào. Lúc đó bạn không còn đường lùi coi được, và uy tín cho những lần sau cũng hao hụt.
Hai dấu hiệu cho thấy bạn đang thổi phồng
– Bạn tránh nói cụ thể về BATNA của mình vì sợ bị hỏi thêm chi tiết.
– Bạn sẽ bối rối nếu đối phương nhận lời ngay với kịch bản vừa nêu.
Cách trung thực mà vẫn giữ vị thế là nói về giá trị bạn mang lại và khoảng mong đợi của mình, thay vì bịa ra một lời mời không tồn tại. Trưởng phòng nhân sự (HR Manager) nhiều kinh nghiệm nhận ra khác biệt giữa hai giọng điệu chỉ sau vài câu.
6. Câu hỏi thường gặp
1. Không có BATNA nào thì đàm phán kiểu gì?
Vẫn đàm phán được, nhưng nên hạ kỳ vọng và tập trung mở rộng chiếc bánh thay vì giành phần. Song song, hãy coi việc gây dựng một lựa chọn khác là mục tiêu vài tháng tới.
2. Có nên nói thẳng BATNA của mình cho đối phương biết không?
Chỉ nên khi nó thật và khi nói ra giúp hai bên tới điểm chung nhanh hơn. Nêu theo hướng thông tin, tránh giọng tối hậu thư vì kiểu ép buộc dễ hỏng quan hệ về sau.
3. BATNA và điểm sàn khác nhau chỗ nào?
BATNA là việc bạn sẽ làm khi không có thoả thuận; điểm sàn là con số suy ra từ đó. Một bên là hành động, một bên là ngưỡng để so sánh các đề xuất.
Tóm lại, hiểu BATNA trong đàm phán là gì chỉ là bước đầu, phần quyết định nằm ở chỗ bạn có chịu bỏ công chuẩn bị lựa chọn thay thế trước khi bước vào phòng hay không. Một phương án thật, cụ thể và dùng được sẽ nói thay bạn nhiều hơn mọi kỹ thuật ngôn từ. Hãy thử viết ra lựa chọn thay thế cho cuộc trao đổi gần nhất và xem nó có đứng vững không.
Nội dung trong bài mang tính tham khảo, tổng hợp từ tài liệu công khai về lý thuyết thương lượng; cách vận dụng thay đổi theo bối cảnh từng tổ chức.
Minh An





