Cách học kỹ năng mới khi đã đi làm bận rộn mà không bỏ giữa chừng

Khoá học mua từ tháng trước vẫn dừng ở bài số ba, còn quyển sách chuyên môn nằm yên trên bàn. Tình huống này lặp lại ở nhiều người đi làm, và nguyên nhân hiếm khi là thiếu quyết tâm. Học kỹ năng mới khi có công việc toàn thời gian là bài toán khác thời đi học, vì ràng buộc đã đổi nên cách làm phải đổi theo.

1. Ba ràng buộc thật của người vừa đi làm vừa học

Thời đi học, bạn có khối thời gian liền mạch và một lịch thi buộc phải theo; đi làm thì cả hai thứ đó biến mất. Ràng buộc thứ nhất là thời gian vụn: quỹ rảnh nằm rải thành các mẩu mười lăm tới ba mươi phút xen giữa việc, khó dùng cho thứ đòi hỏi tập trung sâu. Ràng buộc thứ hai là mức mệt: sau tám tiếng ra quyết định liên tục, khả năng tiếp thu buổi tối thấp hơn hẳn buổi sáng, nên việc học kỹ năng mới bị dồn vào đúng khung yếu trong ngày.

Ràng buộc thứ ba ít được nói tới nhưng thường là nguyên nhân khiến người học bỏ cuộc: học xong không dùng nên quên. Kiến thức không được đưa vào việc thật sẽ phai trong vài tuần, lần sau mở lại tài liệu bạn thấy như học từ đầu và động lực tụt nhanh. Ba ràng buộc này không xoá được, nhưng có thể thiết kế cách học vòng qua chúng. Muốn xem lại nền tảng phương pháp học nói chung, bài rèn luyện kỹ năng học và tự học hiệu quả trên CareerLink là điểm khởi đầu phù hợp.

2. Chọn kỹ năng dùng được ngay trong công việc tuần này

Quyết định quan trọng nằm ở khâu chọn kỹ năng mới chứ không ở khâu học. Một kỹ năng dùng được ngay sẽ tự sinh ra cơ hội luyện tập trong lúc bạn làm việc, nghĩa là không phải xin thêm thời gian từ quỹ vốn đã eo hẹp. Mô hình 70-20-10 do Trung tâm Lãnh đạo Sáng tạo (Center for Creative Leadership) rút ra từ chương trình nghiên cứu Lessons of Experience mô tả tỷ trọng phát triển năng lực gồm bảy phần từ trải nghiệm và nhiệm vụ thử thách, hai phần từ quan hệ và phản hồi, một phần từ khoá học chính quy. Đây là hướng dẫn chứ không phải công thức, nhưng nó chỉ đúng chỗ cần đặt trọng tâm.

Tiêu chí chọn	Câu hỏi tự kiểm	Dấu hiệu chọn chưa ổn
Dùng được sớm	Trong hai tuần tới tôi có việc nào cần tới nó chưa?	Phải chờ đổi vị trí mới có dịp dùng
Có người để hỏi	Trong công ty có ai làm được việc này không?	Không ai quanh bạn từng làm, phản hồi phải tự đoán
Có đầu ra nhìn thấy	Sau một tháng tôi đưa ra được sản phẩm gì?	Chỉ đo bằng số bài giảng đã xem
Còn giá trị lâu	Kỹ năng này còn dùng được sau vài năm nữa không?	Gắn chặt vào một công cụ dễ bị thay thế

Cách áp dụng đơn giản là nhìn vào danh sách việc của quý này rồi chọn kỹ năng nào gỡ được một nút thắt đang có; trưởng nhóm thường sẵn lòng giao phần việc liên quan nếu bạn nói rõ mình đang học và muốn thử. Đào tạo nội bộ và thiết kế lộ trình học thuộc chuyên môn của chuyên viên đào tạo (Training Specialist) và nhà thiết kế chương trình học (Instructional Designer); quan tâm tới hướng này, bạn có thể xem các tin tuyển dụng việc làm giáo dục – đào tạo – thư viện đang đăng trên CareerLink để hình dung yêu cầu thực tế.

3. Lịch học dựng trên quỹ thời gian có thật

Phần lớn kế hoạch học kỹ năng mới của người đi làm chết ngay ở bước lập, vì nó được vẽ trên một tuần lý tưởng: không họp gấp, không tăng ca, không con ốm, tối nào cũng còn sức. Tuần như vậy hiếm khi xuất hiện, nên chỉ cần hai ngày lệch là kế hoạch mất nhịp và bạn kết luận rằng mình thiếu kiên trì. Cách làm ngược lại là lấy tuần bận nhất tháng vừa qua làm mốc, rồi tìm xem trong tuần đó bạn thật sự còn khoảng nào.

Kế hoạch học nên được thiết kế cho tuần bận nhất của bạn, vì chỉ có kế hoạch sống sót qua tuần đó mới tồn tại đủ lâu để tạo ra kết quả.

Khi đã biết khối thời gian có thật, hãy gắn buổi học vào một mốc cố định sẵn có thay vì một giờ trống trên lịch. Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer gọi cách đặt kế hoạch dạng nếu gặp tình huống này thì làm hành động kia là ý định thực thi, điểm mạnh của nó là bạn không phải quyết định lại mỗi ngày.

– Gắn buổi học vào mốc sẵn có như sau khi mở máy buổi sáng hoặc trước giờ ăn trưa.

– Đặt mức sàn nhỏ tới mức khó từ chối, chẳng hạn mười lăm phút cho ngày bận.

– Chuẩn bị sẵn tài liệu từ tối hôm trước để không mất thời gian khởi động.

Mức sàn nhỏ nghe ít tham vọng, nhưng nó giữ được chuỗi ngày liên tục, và chuỗi ngày mới là thứ đưa bạn đi xa. Hôm nào rộng rãi hơn thì học dài hơn mà không cần ép.

4. Đo tiến bộ và xử lý tuần vỡ kế hoạch

Người đi làm cần cách đo gọn nhẹ, đủ để biết mình đang tiến hay dậm chân khi học kỹ năng mới, mà không biến việc theo dõi thành gánh nặng thứ hai.

Đo bằng sản phẩm, không đo bằng giờ

Số giờ ngồi học nói rất ít về năng lực. Hãy chọn một đầu ra quan sát được cho mỗi tháng: một báo cáo dựng theo cách mới, một quy trình được tự động hoá, một buổi chia sẻ mười phút cho đồng nghiệp. Đầu ra có người khác nhìn vào mới cho bạn phản hồi thật.

Khi một tuần bị vỡ

Vỡ kế hoạch không phải dấu hiệu thất bại mà là chuyện xảy ra vài lần mỗi quý. Nguyên tắc dễ nhớ là không bỏ hai lần liên tiếp: lỡ một buổi thì buổi kế tiếp quay lại ở mức sàn, đừng học bù gấp đôi vì cách đó thường dẫn tới bỏ hẳn. Tuần quá tải thì hạ xuống mức sàn cho cả tuần.

Khi nào nên đổi kỹ năng đang học

Nếu sau sáu tới tám tuần vẫn chưa tìm được chỗ nào trong công việc để dùng nó, nhiều khả năng bạn chọn sai thời điểm chứ không sai kỹ năng. Ghi lại lý do rồi chuyển sang thứ gần việc hiện tại hơn, và quay lại khi bối cảnh đổi.

5. Câu hỏi thường gặp

1. Mỗi ngày nên dành bao nhiêu thời gian để học kỹ năng mới?

Không có con số chung, vì nó phụ thuộc nhịp công việc và hoàn cảnh gia đình bạn. Cách thực tế hơn là đặt mức sàn đủ nhỏ để duy trì được trong tuần bận nhất, rồi học dài hơn vào những ngày rộng rãi.

2. Học buổi sáng sớm hay buổi tối thì hợp lý hơn?

Điều này tuỳ nhịp sinh hoạt từng người, nhưng nguyên tắc chung là đặt nội dung khó vào khung bạn còn tỉnh táo, để phần nhẹ như đọc hay ôn lại cho khung mệt. Thử hai tuần mỗi khung rồi giữ khung nào duy trì được.

3. Không có ai trong công ty làm được kỹ năng đó thì học thế nào?

Bạn vẫn học được, nhưng cần chủ động tìm phản hồi từ bên ngoài như cộng đồng chuyên môn, nhóm nghề nghiệp hoặc người từng làm ở doanh nghiệp khác. Thiếu phản hồi là rủi ro chính của việc tự học một mình.

Tóm lại, học kỹ năng mới khi đã đi làm là chuyện của thiết kế chứ không phải của ý chí. Chọn thứ dùng được ngay để việc luyện tập tự diễn ra trong giờ làm, dựng lịch trên quỹ thời gian có thật, đo bằng sản phẩm và quay lại ở mức sàn sau mỗi tuần vỡ. Vài tháng làm được như vậy sẽ đưa bạn đi xa hơn nhiều đợt học dồn rồi bỏ.

Nội dung bài mang tính tham khảo về phương pháp học tập cho người đi làm, không phải tư vấn hướng nghiệp hay kế hoạch phát triển cá nhân hoá. Hiệu quả từng cách làm khác nhau theo công việc và hoàn cảnh riêng, nên hãy điều chỉnh cho phù hợp với thực tế của mình.

Minh An