Làm việc với người tự kỷ nơi công sở: đồng nghiệp và quản lý nên làm gì

Ở nhiều văn phòng có những đồng nghiệp giao tiếp thẳng, khó chịu với tiếng ồn và cần quy trình rõ ràng. Khi tìm hiểu cách làm việc với người tự kỷ nơi công sở, thứ cần trước tiên không phải kiến thức y khoa mà là vài thay đổi trong cách giao việc, họp hành và bố trí chỗ ngồi. Bài viết dành cho đồng nghiệp và quản lý.

1. Phổ tự kỷ ở người trưởng thành nghĩa là gì

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder) là một phổ chứ không phải một nhóm đồng nhất. Cẩm nang DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA) năm 2013 đã gộp các chẩn đoán trước đây, trong đó có hội chứng Asperger, vào một mục chung; bảng phân loại ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp nhóm này dưới mã 6A02. Điểm đáng nhớ là hai đồng nghiệp cùng thuộc phổ có thể cần hỗ trợ rất khác nhau, nên mọi gợi ý bên dưới chỉ là điểm khởi đầu để trao đổi.

Cách đáng tin cậy nhất để biết một đồng nghiệp cần gì là hỏi chính người đó, thay vì suy đoán từ một nhãn chẩn đoán.

Nhiều người trưởng thành trong phổ được chẩn đoán muộn, có người chưa từng đi chẩn đoán. Bạn sẽ không biết ai trong nhóm thuộc nhóm nào, và cũng không cần biết để phối hợp tốt với họ.

2. Những khác biệt thường gặp trong môi trường công sở

Các mô tả dưới đây dựa trên tài liệu hướng dẫn của National Autistic Society (Anh) và nghiên cứu về điều chỉnh nơi làm việc đăng trên Journal of Autism and Developmental Disorders. Đây là xu hướng thường gặp, không phải đặc điểm xuất hiện ở mọi người.

Giao tiếp và cách hiểu ngôn ngữ

– Nhiều người xử lý tốt hơn với yêu cầu nói thẳng thay vì gợi ý vòng vo.

– Cách nói ẩn dụ hoặc mỉa mai đôi khi được hiểu theo nghĩa đen, gây hiểu nhầm.

– Quy ước xã hội ngầm, nếu không ai nói ra, có thể trở thành rào cản thật sự.

Những khác biệt này không nói gì về năng lực chuyên môn, chúng chỉ cho thấy kênh truyền đạt chưa khớp. Khi người giao việc chuyển sang mô tả tường minh, phần lớn hiểu nhầm biến mất.

Môi trường cảm giác và nhịp làm việc

Tiếng ồn nền, ánh sáng mạnh hoặc một chỗ ngồi ngay lối đi đông người có thể làm giảm khả năng tập trung đáng kể. Một số người cần khoảng thời gian dài không bị ngắt quãng, và lịch đổi sát giờ khiến họ mất nhiều công sắp xếp lại hơn người khác. Đây cũng là lý do nghiên cứu ghi nhận điều chỉnh về môi trường vật lý thường mang lại tác động rõ nhất. Bối cảnh rộng hơn về rào cản khi ứng tuyển và cách tiếp cận công bằng trong tuyển dụng được bàn trong bài người khuyết tật tìm việc làm.

3. Những điều chỉnh hợp lý mà đồng nghiệp và quản lý làm được

Điều chỉnh hợp lý là thay đổi nhỏ trong cách tổ chức công việc để rào cản không cản trở kết quả. Điểm chung của các điều chỉnh hiệu quả là rẻ, làm được ngay và không hạ tiêu chuẩn đầu ra. Bảng dưới tóm tắt vài tình huống quen thuộc và hướng xử lý.

Tình huống công sở	Điều chỉnh có thể đề xuất	Người thực hiện
Giao việc miệng lúc đi ngang bàn	Gửi lại yêu cầu bằng văn bản, nêu rõ đầu ra và hạn chót	Người giao việc
Họp phát sinh, đổi lịch sát giờ	Gửi agenda trước và báo thay đổi sớm nhất có thể	Người chủ trì
Chỗ ngồi cạnh lối đi, đèn chiếu thẳng	Đổi sang vị trí yên hơn, cho phép dùng tai nghe chống ồn	Quản lý và hành chính
Phản hồi mơ hồ kiểu làm kỹ hơn chút	Nêu tiêu chí cụ thể kèm ví dụ về bản đạt yêu cầu	Quản lý trực tiếp
Hoạt động gắn kết mặc định phải dự	Cho phép chọn hình thức tham gia khác hoặc vắng mặt	Bộ phận nhân sự

Việc thiết kế và duy trì các điều chỉnh này thường do bộ phận nhân sự (Human Resources) phối hợp cùng quản lý trực tiếp. Bạn có thể xem việc làm nhân sự đang tuyển trên CareerLink để thấy phạm vi công việc của vị trí phụ trách quan hệ lao động.

Ba việc trên mất chưa tới một giờ nhưng thay đổi cách cả nhóm trao đổi trong nhiều tháng.

4. Vì sao những điều chỉnh này có lợi cho cả đội

Đây là lập luận ít được nhắc tới nhất khi bàn về làm việc với người tự kỷ nơi công sở, nhưng lại thuyết phục nhất với người quản lý. Mô tả việc rõ ràng giúp nhân viên mới bắt nhịp nhanh hơn. Họp có agenda giúp người bận chuẩn bị trước và kết thúc đúng giờ. Báo trước thay đổi giúp cả nhóm sắp xếp lại kế hoạch. Không điều nào trong số đó là ưu ái riêng cho một người.

– Quy trình chỉ chạy được nhờ quy ước ngầm sẽ vỡ ngay khi có người mới vào.

– Không gian yên tĩnh cho việc cần tập trung sâu có ích cho cả nhóm kỹ thuật lẫn nội dung.

– Phản hồi có tiêu chí giúp giảm tranh cãi về chất lượng ở mọi vị trí.

Nói cách khác, phần lớn điều chỉnh ở đây trùng với những gì một nơi làm việc vận hành tốt vẫn nên làm. Khác biệt là với một số người, chúng chuyển từ mức dễ chịu sang mức thiết yếu.

5. Ranh giới cần giữ khi trao đổi

Có khoảng cách lớn giữa việc điều chỉnh cách làm việc và việc can thiệp vào đời tư đồng nghiệp. Thông tin sức khỏe thuộc về người đó, quyết định có nói ra hay không là quyền của họ. Cách tiếp cận an toàn là bàn về công việc chứ không bàn về con người: hỏi họ muốn nhận việc qua kênh nào, cần mức chi tiết ra sao, có khung giờ nào cần yên tĩnh.

Ở góc độ pháp lý, Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14 nghiêm cấm phân biệt đối xử trong lao động, trong đó có phân biệt dựa trên tình trạng khuyết tật; Luật Người khuyết tật số 51/2010/QH12 nêu nguyên tắc chung về hòa nhập. Nên đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất khi viện dẫn trong nội quy lao động.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Có nên hỏi thẳng đồng nghiệp rằng họ có tự kỷ hay không?

Không nên. Đó là thông tin riêng tư và việc tiết lộ là quyền của mỗi người. Nếu cách phối hợp chưa ăn khớp, hãy hỏi về thói quen làm việc cụ thể, chẳng hạn nhận việc qua email hay trao đổi trực tiếp.

2. Điều chỉnh cho một người có tạo ra thiên vị trong nhóm không?

Điều chỉnh hợp lý nhằm gỡ rào cản để mọi người làm việc ở cùng tiêu chuẩn đầu ra, không phải hạ chuẩn. Phần lớn điều chỉnh nêu trong bài áp dụng được cho cả nhóm mà không phát sinh chi phí.

3. Quản lý chưa có kinh nghiệm nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu bằng một buổi trao đổi riêng về cách làm việc: kênh nhận việc, mức chi tiết mong muốn, khung giờ cần tập trung. Ghi lại thỏa thuận rồi cùng xem lại sau vài tuần.

Không có công thức chung cho mọi trường hợp, nhưng có một nguyên tắc dùng được: mô tả kỳ vọng rõ ràng, giảm bất ngờ và hỏi trước khi suy đoán. Nhìn ở góc độ đó, làm việc với người tự kỷ nơi công sở không đòi hỏi chuyên môn y khoa mà đòi hỏi thói quen quản trị tốt. Hãy áp dụng một điều chỉnh trong bài cho cả nhóm và quan sát kết quả sau một tháng.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo về môi trường làm việc, không phải tư vấn y tế và không dùng để chẩn đoán bất kỳ ai. Các quy định pháp luật dẫn lại có thể được sửa đổi, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi áp dụng vào nội quy doanh nghiệp.

Minh An