Chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản làm gì và học ngành nào

Một lô nông sản xuất khẩu có thể bị trả về chỉ vì một chỉ tiêu vượt ngưỡng cho phép. Người phát hiện con số đó là chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản, người lấy mẫu, phân tích trong phòng thử nghiệm và ký phiếu kết quả. Bài viết mô tả nhóm chỉ tiêu, quy trình kiểm nghiệm, thiết bị và đường vào nghề.

1. Chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản trả lời câu hỏi gì

Mỗi ngày, một trung tâm kiểm nghiệm nhận vài chục túi mẫu: gạo, cà phê, hồ tiêu, thanh long, rau ăn lá. Người xử lý số mẫu đó là chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản (Agricultural Product Quality Inspector), còn gọi là chuyên viên kiểm nghiệm nông sản. Nhiệm vụ của họ gói trong một câu hỏi: lô hàng này có đạt yêu cầu hay không, và câu trả lời phải dựa trên số liệu đo được chứ không phải cảm nhận bằng mắt.

Câu hỏi ấy tách hai vế: an toàn là lô hàng có chất gây hại vượt mức cho phép hay không, còn chất lượng thương phẩm là lô hàng có đúng hạng, đúng cỡ, đúng độ ẩm như hợp đồng mô tả hay không. Một lô cà phê sạch dư lượng vẫn có thể bị hạ giá vì tỷ lệ hạt vỡ cao.

– Người làm nghề lấy mẫu tại kho, tại nhà máy hoặc tại cảng theo phương pháp quy định.

– Họ xử lý mẫu, chạy phân tích rồi đối chiếu con số với ngưỡng của thị trường đích.

– Họ soạn và ký phiếu kết quả thử nghiệm đi kèm lô hàng trong hồ sơ thương mại.

Ba đầu việc này lặp lại theo từng lô, nhưng bộ chỉ tiêu thay đổi theo mặt hàng và nước nhập.

2. Hai nhóm chỉ tiêu và kỹ thuật phân tích tương ứng

Nhóm an toàn gồm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng như chì và cadimi, độc tố nấm mốc như aflatoxin, cùng chỉ tiêu vi sinh như Salmonella hay E. coli. Nhóm chất lượng thương phẩm gần với hợp đồng mua bán hơn: độ ẩm, tạp chất, kích cỡ hạt, độ chín, độ Brix và tỷ lệ hạt vỡ.

Nhóm chỉ tiêu	Kỹ thuật phân tích	Vì sao thị trường quan tâm
Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật	LC-MS/MS và GC-MS/MS	Vượt ngưỡng MRL là lý do phổ biến khiến lô hàng bị cảnh báo
Kim loại nặng	Quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) hoặc ICP-MS	Chì và cadimi tích luỹ trong cơ thể nên ngưỡng rất thấp
Độc tố nấm mốc và vi sinh vật	Sàng lọc ELISA, sắc ký lỏng khối phổ, nuôi cấy chọn lọc	Aflatoxin gắn với hạt bảo quản ẩm, vi sinh gắn với rau sống
Độ ẩm, tạp chất, độ chín	Máy đo độ ẩm, khúc xạ kế đo độ Brix	Lô hàng bị hạ giá nếu lệch mô tả trong hợp đồng

Mỗi chỉ tiêu gắn với một nguyên lý đo riêng nên người mới thường bắt đầu ở một nhóm. Nếu muốn nắm thuật ngữ tiếng Anh trong hồ sơ chất lượng, bài kiểm tra chất lượng sản phẩm tiếng Anh là gì giải thích cách gọi các khái niệm này khi làm việc với đối tác nước ngoài. Việc gọi đúng tên chỉ tiêu bằng tiếng Anh cũng giúp chuyên viên trao đổi trực tiếp với khách nhập khẩu khi hồ sơ bị yêu cầu giải trình thêm về phương pháp thử.

3. Một lần kiểm nghiệm đi qua những bước nào

Quy trình chuẩn gồm bảy bước nối tiếp, mỗi bước có hồ sơ ghi chép riêng: tiếp nhận yêu cầu và xác định chỉ tiêu cần thử, lấy mẫu, mã hoá mẫu, xử lý mẫu, phân tích trên thiết bị, xử lý số liệu kèm kiểm soát chất lượng nội bộ, rồi ra phiếu kết quả và lưu mẫu. Sai sót ở bước sớm thì các bước sau không cứu được.

Lấy mẫu đại diện là khâu quyết định

Một container hạt điều nặng vài chục tấn, còn mẫu đưa vào máy chỉ nặng vài gram. Cầu nối giữa hai con số đó là quy tắc lấy mẫu: lấy nhiều điểm ở nhiều vị trí và độ sâu, trộn thành mẫu chung rồi chia nhỏ theo phương pháp chia tư. Nếu chuyên viên chỉ hốt mẫu lớp mặt cho tiện, kết quả sau đó không nói được gì về cả lô hàng.

Từ xử lý mẫu tới phiếu kết quả thử nghiệm

Mẫu về phòng được gán mã số để người phân tích không biết mẫu thuộc khách hàng nào, đây là cách giữ tính khách quan. Tiếp theo là nghiền, đồng nhất, cân, chiết tách bằng dung môi và làm sạch dịch chiết trước khi bơm vào thiết bị. Chuyên viên chạy thêm mẫu trắng và mẫu thêm chuẩn song song; chỉ khi các mẫu kiểm soát này đạt giới hạn cho phép thì số liệu mẫu thật mới được dùng để ra phiếu, phần mẫu còn lại được lưu phòng khi khiếu nại.

Nhu cầu tuyển dụng cho nhóm công việc này rải ở nhiều loại doanh nghiệp. Bạn có thể tham khảo các vị trí việc làm Quản lý chất lượng QA/QC đang tuyển dụng trên CareerLink để thấy yêu cầu chuyên môn được mô tả ở mức nào.

4. Thiết bị và kỹ thuật cần làm quen

Phần lớn thời gian của người phân tích trôi qua bên cạnh máy móc, nên hiểu đúng nguyên lý thiết bị là yêu cầu tối thiểu. Hai hệ sắc ký khối phổ, gồm LC-MS/MS cho hoạt chất phân cực và GC-MS/MS cho hoạt chất bay hơi, là trục chính của mảng dư lượng thuốc. Mảng kim loại nặng dựa vào AAS ở phòng quy mô vừa và ICP-MS khi cần độ nhạy cao, còn nhóm chỉ tiêu thương phẩm chủ yếu dùng máy đo độ ẩm và khúc xạ kế.

– Người phân tích phải biết dựng đường chuẩn và đọc sắc ký đồ để tách tín hiệu thật khỏi nhiễu nền.

– Họ theo dõi lịch hiệu chuẩn và bảo trì thiết bị, ghi lại đầy đủ vào hồ sơ máy.

– Họ nắm thao tác vô trùng khi làm mảng vi sinh, từ cấy mẫu đến đếm khuẩn lạc.

Kỹ năng dùng phần mềm xử lý số liệu đi kèm máy cũng nằm trong mô tả tuyển dụng.

5. ISO/IEC 17025 và hệ thống tiêu chuẩn bao quanh nghề

ISO/IEC 17025 là tiêu chuẩn quốc tế về năng lực phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn, bản hiện hành ban hành năm 2017, chấp nhận thành TCVN ISO/IEC 17025:2017. Tiêu chuẩn bao trùm năng lực kỹ thuật gồm nhân sự, thiết bị, phương pháp và hệ thống quản lý gồm hồ sơ, đánh giá nội bộ. Phòng thử nghiệm muốn phiếu kết quả được thừa nhận thì cần được công nhận phù hợp tiêu chuẩn này, ở Việt Nam do Văn phòng Công nhận Chất lượng Quốc gia (BoA) thực hiện.

Phiếu kết quả chỉ có giá trị khi phòng thử nghiệm chứng minh được năng lực của mình, chứ không phải khi con số trông đẹp.

Ở khâu sản xuất, VietGAP và GlobalG.A.P. đặt yêu cầu thực hành nông nghiệp tốt cho vùng trồng, từ nhật ký dùng thuốc đến thời gian cách ly trước thu hoạch, nhờ đó tỷ lệ mẫu vượt ngưỡng giảm rõ. Ở khâu quản lý nhà nước, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường là đầu mối, cùng các chi cục cùng tên cấp tỉnh.

6. Kỹ năng mềm và ranh giới đạo đức nghề nghiệp

Có một phần của nghề ít được nhắc trong mô tả công việc: áp lực khi kết quả bất lợi cho khách hàng. Lô hàng đã đóng container, tàu đã đặt chỗ, và con số trên máy nói rằng chỉ tiêu vượt ngưỡng; lúc đó chuyên viên có thể nhận đề nghị chạy lại mẫu khác. Giữ nguyên kết quả trong tình huống ấy là yêu cầu đạo đức nghề nghiệp, đồng thời là điều kiện tồn tại của phòng thử nghiệm, vì một phiếu sai bị phát hiện có thể kéo theo mất hiệu lực công nhận.

– Tính độc lập buộc người phân tích tách quan hệ thương mại khỏi việc đọc số liệu.

– Thói quen ghi chép trung thực giúp truy ngược nguyên nhân khi kết quả bị nghi ngờ.

– Tiếng Anh đọc hiểu là điều kiện để tra cứu tiêu chuẩn của nước nhập khẩu.

Sự tỉ mỉ và tính kiên nhẫn tạo nên khác biệt giữa người chạy máy và một chuyên viên phân tích.

7. Học ngành nào, làm ở đâu và đi lên bằng cách nào

Nền tảng học vấn phổ biến của nghề gồm Công nghệ thực phẩm, Hoá phân tích, Công nghệ sinh học và Bảo vệ thực vật. Các ngành này cung cấp hoá phân tích định lượng, vi sinh thực phẩm và kỹ thuật tách chất, là ba mảng dùng hằng ngày. Sinh viên nên thực tập tại phòng thử nghiệm để làm quen thiết bị sớm, đồng thời đầu tư ngoại ngữ vì tiêu chuẩn nhập khẩu phần lớn viết bằng tiếng Anh.

Nơi làm việc gồm trung tâm kiểm nghiệm độc lập, phòng thử nghiệm nội bộ của doanh nghiệp xuất khẩu, tổ chức chứng nhận, cơ quan quản lý chất lượng nông lâm thuỷ sản và viện nghiên cứu.

Lộ trình thường thấy đi qua bốn nấc: kỹ thuật viên phòng thử nghiệm, chuyên viên phân tích, phụ trách nhóm chỉ tiêu, rồi quản lý kỹ thuật phòng thử nghiệm hoặc đánh giá viên của tổ chức chứng nhận. Tốc độ qua từng nấc phụ thuộc số phương pháp bạn được giao phê duyệt, quy mô phòng thử nghiệm và việc có tham gia thử nghiệm thành thạo liên phòng hay không; thu nhập cũng biến động theo nhóm yếu tố này.

8. Câu hỏi thường gặp

1. Chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản khác gì nhân viên QC tại nhà máy?

Nhân viên QC theo dõi chất lượng dọc dây chuyền sản xuất của doanh nghiệp mình, còn người kiểm định nông sản phân tích trong phòng thử nghiệm và phát hành phiếu kết quả cho từng lô.

2. Không học đúng ngành thì có vào nghề được không?

Có thể, nếu bạn bổ sung được nền hoá phân tích và vi sinh cơ bản, vì nhiều phòng thử nghiệm nhận người từ ngành gần rồi đào tạo nội bộ.

3. Chứng chỉ nào nên học sớm khi mới vào nghề?

Khoá nhận thức ISO/IEC 17025 và khoá đánh giá viên nội bộ là hai lựa chọn thực dụng cho người mới.

Kiểm nghiệm nông sản là công đoạn đứng trước cửa xuất khẩu. Vai trò của chuyên viên kiểm định chất lượng nông sản là biến một lô hàng khó đoán thành vài con số đối chiếu được với ngưỡng quy định. Nghề cần nền hoá phân tích vững, thói quen ghi chép và bản lĩnh giữ nguyên kết quả khi bị gây sức ép. Với người hợp phòng thí nghiệm hơn hiện trường, đây là hướng đáng cân nhắc.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, các ngưỡng chỉ tiêu và quy định kiểm nghiệm có thể thay đổi theo thị trường nhập khẩu và văn bản hiện hành, bạn nên đối chiếu với nguồn chính thức trước khi áp dụng.

Minh An