Kỹ sư lâm nghiệp bền vững làm gì và học ngành nào để vào nghề

Một cánh rừng trồng có thể cho gỗ trong mười lăm năm rồi để lại đồi trọc, hoặc cho gỗ qua nhiều chu kỳ mà đất vẫn giữ độ phì. Khoảng cách giữa hai kịch bản nằm ở cách lập kế hoạch, và người phụ trách phần việc đó là kỹ sư lâm nghiệp bền vững. Bài viết mô tả công việc, chứng chỉ rừng và đường vào nghề.

1. Chữ “bền vững” trong nghề lâm nghiệp được hiểu thế nào

Trong ngành lâm nghiệp, bền vững là ràng buộc tính được ra con số chứ không phải khẩu hiệu treo ở cổng lâm trường. Nguyên tắc gốc rất gọn: lượng gỗ lấy ra trong một chu kỳ không vượt quá lượng gỗ mà rừng tự tăng trưởng trong chu kỳ đó. Nhưng sản lượng mới là một vế, bởi rừng còn giữ đất khỏi xói mòn, điều tiết nguồn nước cho vùng hạ lưu và là nơi sống của nhiều loài.

– Trụ môi trường yêu cầu giữ độ che phủ, đa dạng sinh học và chức năng phòng hộ của rừng.

– Trụ kinh tế yêu cầu diện tích rừng vẫn tạo ra sản phẩm và nguồn thu nuôi được đơn vị.

– Trụ xã hội yêu cầu người dân sống gần rừng có sinh kế và có tiếng nói trong quyết định.

Ba trụ này là khung tư duy xuyên suốt mọi việc, và cũng là cấu trúc mà các bộ tiêu chuẩn chứng chỉ rừng dùng để chấm điểm một đơn vị quản lý.

2. Kỹ sư lâm nghiệp bền vững làm những việc gì

Kỹ sư lâm nghiệp bền vững (Sustainable Forestry Engineer), ở nhiều đơn vị còn gọi là kỹ sư lâm sinh, chịu trách nhiệm về vòng đời một lô rừng từ lúc thiết kế trồng cho tới lúc khai thác và tái sinh.

Điều tra tài nguyên và lập phương án quản lý

Kỹ sư lập các ô tiêu chuẩn trên thực địa, đo đường kính ngang ngực ở độ cao 1,3 mét, đo chiều cao vút ngọn và đếm mật độ cây. Từ các ô mẫu này, họ suy ra trữ lượng cùng lượng tăng trưởng cho toàn bộ diện tích rồi viết phương án quản lý rừng bền vững. Phương án chốt cho cả chu kỳ: khu nào giữ nguyên, khu nào nuôi dưỡng, khu nào đưa vào kế hoạch khai thác và với cường độ nào.

Trồng, nuôi dưỡng và khai thác có kiểm soát

Thiết kế trồng rừng đòi hỏi chọn loài phù hợp lập địa, tức hợp với loại đất, độ dốc và chế độ mưa của khu vực, thay vì chọn loài đang được giá. Cây cần chăm sóc vài năm đầu rồi tỉa thưa để cây giữ lại có đủ không gian phát triển. Đến kỳ khai thác, kỹ sư thiết kế đường vận xuất và hướng đổ cây sao cho ít làm tổn thương cây tái sinh. Xen giữa các khâu là theo dõi tái sinh, phòng chống cháy rừng, điều tra sinh vật hại và giám sát đa dạng sinh học.

Nhóm công việc	Nội dung chính	Công cụ sử dụng
Điều tra tài nguyên rừng	Lập ô tiêu chuẩn, đo đường kính và chiều cao	Thước kẹp, máy đo cao, định vị GNSS
Lập phương án quản lý	Phân khu chức năng, xác định luân kỳ khai thác	Phần mềm GIS, bản đồ hiện trạng rừng
Trồng và nuôi dưỡng	Chọn loài theo lập địa, bố trí mật độ, lập lịch tỉa thưa	Hồ sơ lập địa, bản đồ đất, sổ theo dõi lô
Theo dõi biến động rừng	So sánh hiện trạng từng năm, phát hiện mất rừng và suy thoái	Ảnh viễn thám, máy bay không người lái
Hồ sơ chứng chỉ rừng	Chuẩn bị tài liệu, khắc phục điểm chưa phù hợp	Bộ tiêu chuẩn FSC hoặc VFCS/PEFC

Bảng trên cho thấy phần việc ngoài rừng và phần việc trên giấy tờ đan xen chứ không tách rời. Nếu bạn đang so sánh các nhánh kỹ thuật gắn với tài nguyên thiên nhiên, bài kỹ sư môi trường làm gì mô tả một hướng lân cận với nhiều đầu việc dễ bị bỏ sót.

3. Chứng chỉ rừng: FSC, PEFC và hệ thống quốc gia VFCS

Với kỹ sư lâm nghiệp bền vững, chứng chỉ rừng là chỗ chuyên môn lâm sinh gặp thị trường xuất khẩu. Nguyên lý khá đơn giản: một tổ chức đánh giá độc lập kiểm tra đơn vị quản lý rừng theo bộ tiêu chuẩn, nếu đạt thì cấp chứng chỉ có thời hạn kèm giám sát định kỳ. Hai hệ thống quốc tế phổ biến là FSC, viết tắt của Forest Stewardship Council, và PEFC, viết tắt của Programme for the Endorsement of Forest Certification.

Việt Nam có hệ thống chứng chỉ rừng quốc gia VFCS, do Trung tâm Chứng nhận Quản lý rừng bền vững (VFCC) thực hiện theo uỷ quyền của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam và đã được PEFC công nhận từ năm 2020, nên chứng chỉ cấp trong nước được thừa nhận ở nước ngoài. Nhu cầu đến từ người mua, khi thị trường Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản yêu cầu gỗ nhập khẩu có nguồn gốc hợp pháp và được quản lý bền vững.

Chuẩn bị hồ sơ chứng chỉ vì thế kéo dài nhiều tháng và cần một người theo suốt, từ rà soát hiện trạng, viết quy trình còn thiếu tới tiếp đoàn đánh giá. Bạn có thể tham khảo các vị trí việc làm Nông nghiệp / Lâm nghiệp đang tuyển dụng trên CareerLink để thấy nhà tuyển dụng mô tả yêu cầu chuyên môn và kinh nghiệm hiện trường ở mức nào.

4. Công cụ làm việc: từ thước kẹp tới ảnh viễn thám

Hình ảnh người kỹ sư cầm thước đo cây vẫn đúng, nhưng chỉ là một nửa câu chuyện. Hệ thống thông tin địa lý, viết tắt là GIS, là nền để chồng các lớp bản đồ hiện trạng rừng, ranh giới lô và độ dốc lên nhau rồi ra quyết định phân khu. Bên cạnh đó, phần mềm tính trữ lượng chuyển số liệu đo cây thành mét khối theo biểu thể tích của từng loài. Nhóm công cụ số hoá này rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu nhưng không thay được người đi rừng.

– Ảnh viễn thám cho phép so sánh hai thời điểm để phát hiện diện tích rừng bị mất hoặc suy thoái.

– Máy bay không người lái quay được những khoảnh rừng mà người đi bộ khó tiếp cận.

– Máy định vị vệ tinh giúp cắm mốc ranh giới lô và ghi toạ độ ô tiêu chuẩn để lần sau đo lại.

Ảnh vệ tinh báo có biến động ở một vị trí thì vẫn phải có người tới đó xác minh nguyên nhân.

5. Nơi làm việc và những hướng đang mở ra

Phổ nơi làm việc rộng hơn nhiều người hình dung. Công ty lâm nghiệp, ban quản lý rừng phòng hộ và rừng đặc dụng là nhóm tuyển đông nhân sự kỹ thuật, bên cạnh lực lượng kiểm lâm, vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Doanh nghiệp trồng rừng nguyên liệu cần người quản lý vùng nguyên liệu, còn đơn vị tư vấn chứng chỉ rừng, tổ chức phi chính phủ về môi trường và viện nghiên cứu tuyển người làm dự án và đánh giá.

Hai hướng mới đang được nhắc tới nhiều là tín chỉ các-bon rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng. Cả hai dựa trên một ý tưởng chung: rừng tạo ra những giá trị mà thị trường trước đây không trả tiền, nay được lượng hoá và chi trả. Mức độ phát triển còn phụ thuộc khung chính sách và nhu cầu người mua, nên hãy xem đó là hướng mở để chuẩn bị dần.

6. Đời sống nghề nhìn từ phía thực tế

Công tác hiện trường trong lâm nghiệp khác hẳn ở đồng bằng. Nhiều lô rừng cách trung tâm huyện vài chục cây số đường đất, mùa mưa lầy lội và trơn trượt, nên chuyến kiểm kê thường kéo dài nhiều ngày với lều bạt và điện thoại mất sóng. Người đi rừng phải tính trước rủi ro về vắt, rắn, sạt lở và lạc đường, đồng thời giữ nguyên tắc đi theo nhóm và báo lịch trình cho đơn vị.

Người mới vào nghề hay hình dung mình sẽ ở trong rừng cả năm, rồi ngạc nhiên khi biết phần lớn thời gian trôi qua bên hồ sơ, bản đồ và số liệu.

Phần bàn giấy chiếm tỷ trọng lớn hơn hình dung ban đầu: nhập số liệu ô tiêu chuẩn, xử lý bản đồ, viết phương án và làm hồ sơ đánh giá chứng chỉ. Điều kiện làm việc cũng khác nhau giữa các đơn vị, tuỳ vị trí, quy mô diện tích quản lý và nguồn kinh phí.

7. Học ngành gì và lộ trình phát triển

Con đường phổ biến là học đại học ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm sinh hoặc Khoa học môi trường tại Trường Đại học Lâm nghiệp và các trường nông lâm khu vực. Hai kỹ năng tạo khác biệt khi đi xin việc là sử dụng GIS ở mức thao tác được trên dữ liệu thật và đọc hiểu tài liệu tiếng Anh, vì phần lớn bộ tiêu chuẩn chứng chỉ chưa có bản dịch đầy đủ.

Lộ trình của kỹ sư lâm nghiệp bền vững thường đi từ kỹ thuật viên hiện trường, người trực tiếp đo đếm lô rừng, lên kỹ sư lâm sinh phụ trách thiết kế trồng, nuôi dưỡng và khai thác. Bước tiếp theo là phụ trách kỹ thuật của đơn vị, lo toàn bộ phương án quản lý và hệ thống hồ sơ. Xa hơn có hai nhánh rẽ là chuyên gia tư vấn quản lý rừng bền vững hoặc đánh giá viên chứng chỉ rừng. Cả hai đòi hỏi số năm kinh nghiệm hiện trường nhất định, hồ sơ dự án đã tham gia và khoá đào tạo được tổ chức chứng nhận công nhận, nên tốc độ khác nhau tuỳ từng người.

8. Câu hỏi thường gặp

1. Học ngành môi trường có chuyển sang làm quản lý rừng bền vững được không?

Được, nhưng cần bổ sung phần lâm sinh và điều tra rừng vì đó là kiến thức lõi mà chương trình môi trường ít dạy sâu. Cách vào nghề thuận nhất là qua dự án đa dạng sinh học hoặc chứng chỉ rừng.

2. Không giỏi thể lực thì có làm được nghề này không?

Còn tuỳ vị trí, vì các đầu việc thiên về xử lý bản đồ, viết phương án và quản lý hồ sơ chứng chỉ đòi hỏi đi rừng ít hơn nhóm điều tra hiện trường. Dù vậy, giai đoạn đầu bạn vẫn nên trải qua thực địa.

3. Chứng chỉ FSC và hệ thống VFCS khác nhau ở điểm nào?

FSC là hệ thống chứng nhận quốc tế do một tổ chức phi chính phủ vận hành với bộ tiêu chuẩn riêng. VFCS là hệ thống chứng chỉ rừng quốc gia của Việt Nam và đã được PEFC công nhận.

Nghề quản lý rừng đòi hỏi kiểu kiên nhẫn ít gặp: bạn trồng cây hôm nay, người đọc kết quả có thể là đồng nghiệp mười năm sau. Đổi lại, công việc của kỹ sư lâm nghiệp bền vững để lại dấu vết cụ thể trên bản đồ độ che phủ và trong sinh kế người dân quanh rừng. Nếu hợp với nhịp dài hơi ấy, hãy bắt đầu từ nền lâm sinh vững và kỹ năng GIS.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, các quy định về quản lý rừng và yêu cầu của từng hệ thống chứng chỉ có thể thay đổi theo thời điểm, bạn nên đối chiếu với văn bản pháp luật lâm nghiệp hiện hành và tài liệu chính thức của tổ chức chứng nhận trước khi áp dụng.

Minh An