Đạo diễn hình ảnh DOP là gì và khác đạo diễn, quay phim ra sao

Xem một cảnh phim đẹp, khán giả thường khen đạo diễn mà ít để ý tới người dựng nên ánh sáng và khung hình. Câu hỏi đạo diễn hình ảnh DOP là gì vì thế hay bị gộp chung với nghề quay phim. Bài viết mô tả phạm vi trách nhiệm, ranh giới với các vị trí lân cận và lộ trình trong tổ hình ảnh.

1. Đạo diễn hình ảnh DOP là gì

DOP là viết tắt của Director of Photography, tiếng Việt gọi là đạo diễn hình ảnh, đôi khi rút gọn thành DP hoặc gọi theo lối Anh – Mỹ là Cinematographer (nhà quay phim chính). Người này chịu trách nhiệm phần nhìn của bộ phim: ánh sáng, cỡ cảnh, bố cục khung, chuyển động máy và tông màu. Nói gọn, đạo diễn quyết định câu chuyện kể điều gì, còn đạo diễn hình ảnh quyết định câu chuyện đó hiện lên trước mắt khán giả bằng hình khối, sắc độ nào.

Vị trí này có mặt ở phim điện ảnh, phim truyền hình, phim quảng cáo (TVC) lẫn phim tài liệu, chỉ khác nhau quy mô ê kíp. Trên phim trường lớn, DOP đứng đầu tổ ánh sáng và tổ máy, còn ở đoàn nhỏ thì kiêm cầm máy. Bài viết về ngành công nghệ điện ảnh truyền hình phác họa thêm các chuyên ngành liên quan.

2. Ranh giới vai trò trong tổ hình ảnh: ai quyết định điều gì

Nhầm lẫn thường gặp là xem DOP với người cầm máy quay là một. Thực tế, đạo diễn hình ảnh thiết kế cái nhìn còn quay phim (Camera Operator) thực thi cái nhìn đó. Gaffer dựng đèn theo ý đồ ánh sáng của DOP, còn colorist xử lý màu hậu kỳ theo hướng đã thống nhất.

Vị trí	Quyết định điều gì
Đạo diễn (Director)	Nội dung, diễn xuất, nhịp kể, duyệt ý đồ hình
Đạo diễn hình ảnh (DOP)	Ánh sáng, cỡ cảnh, ống kính, chuyển động máy, tông màu
Quay phim (Camera Operator)	Thao tác máy để giữ đúng bố cục
Gaffer (tổ trưởng ánh sáng)	Chọn đèn, đấu điện, dựng sáng theo yêu cầu DOP
Colorist (chỉnh màu)	Cân màu hậu kỳ theo ý đồ đã duyệt

Ranh giới trên co giãn theo quy mô đoàn phim, song thứ tự ra quyết định thì rõ: đạo diễn nêu ý muốn kể chuyện, DOP chuyển thành phương án kỹ thuật.

3. Quy trình làm việc của DOP qua ba giai đoạn

Công việc của đạo diễn hình ảnh bắt đầu từ lâu trước ngày bấm máy và kết thúc sau khâu dựng. Ba giai đoạn dưới đây mô tả nhịp làm việc ở một dự án phim truyện.

Giai đoạn tiền kỳ

Đây là lúc DOP đọc kịch bản để tìm mạch cảm xúc, rồi cùng đạo diễn dựng shot list cho từng phân đoạn. Kế đó là khảo sát bối cảnh để đo hướng nắng và tính vị trí đặt đèn. Khâu thiết bị cũng chốt ở đây: thân máy, bộ ống kính và tỷ lệ khung hình.

Giai đoạn ghi hình

Trên trường quay, đạo diễn hình ảnh chỉ đạo tổ ánh sáng cùng tổ máy, canh sáng mỗi khi đổi góc và kiểm soát exposure qua đồng hồ đo sáng, waveform, false color. Người này còn giữ ánh sáng liền mạch giữa các cú máy cách nhau nhiều giờ. Các vị trí trong tổ hình ảnh thường xuất hiện ở nhóm việc làm Nghệ thuật / Thiết kế / Giải trí trên CareerLink, bạn có thể xem tin tuyển dụng để đối chiếu yêu cầu kinh nghiệm.

Giai đoạn hậu kỳ

Khi bản dựng xong, DOP vào phòng DI (Digital Intermediate) làm việc cùng colorist trên DaVinci Resolve, thống nhất độ sáng, sắc độ da người và không khí từng trường đoạn. Phòng kiểm tra cần màn hình hiệu chỉnh chuẩn Rec.709 hoặc DCI-P3.

Ánh sáng dựng sai trên phim trường hiếm khi cứu được ở phòng màu, nên phần lớn quyết định quan trọng nằm ở giai đoạn trước bấm máy.

4. Thiết bị và thuật ngữ một DOP cần nắm

Ngôn ngữ nghề nghiệp của đạo diễn hình ảnh xoay quanh máy quay, ống kính và thông số phơi sáng. Nắm nhóm khái niệm này giúp bạn trao đổi với ê kíp từ buổi họp đầu. Người mới thường chỉ chú ý tới thân máy, trong khi lựa chọn ống kính và cách đo sáng mới tạo ra khác biệt rõ trên màn ảnh.

– Thân máy phổ biến ở phim chiếu rạp gồm ARRI Alexa, RED và Sony Venice.

– Ống kính prime cho khẩu độ lớn, còn ống zoom giúp đổi cỡ cảnh nhanh hơn.

– Khẩu độ, ISO và tốc độ màn trập quyết định mức phơi sáng của khung hình.

– LUT là bảng chuyển màu dùng để xem trước tông màu tại hiện trường.

– Tỷ lệ 2.39:1 quen thuộc với phim rạp, còn 16:9 phổ biến ở truyền hình.

Việc kiểm tra monitor calibration trước buổi quay cũng thuộc tổ hình ảnh, vì màn hình lệch màu dẫn tới đánh giá sai tại chỗ.

5. Lộ trình vào nghề và nơi đào tạo tại Việt Nam

Rất ít người bước thẳng vào vị trí đạo diễn hình ảnh. Lộ trình quen thuộc đi từ trợ lý máy thứ hai (2nd AC) lo thẻ nhớ và thiết bị, lên trợ lý máy thứ nhất (1st AC) chuyên canh nét, rồi tới Camera Operator trước khi nhận vai trò DOP. Mỗi bậc thường mất vài năm, tùy số dự án bạn tham gia.

Về đào tạo, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội và Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM là hai cơ sở lâu năm có chuyên ngành quay phim. Một số trường truyền thông đa phương tiện cũng dạy nền tảng quay dựng, còn nhiều người đi lên từ khóa ngắn hạn.

6. Câu hỏi thường gặp

1. DOP và quay phim có phải cùng một nghề không?

Không hẳn. DOP thiết kế ý đồ ánh sáng và hình ảnh, còn Camera Operator vận hành máy để thực hiện ý đồ đó. Ở đoàn phim nhỏ, một người kiêm cả hai vai.

2. Học ngành gì để trở thành đạo diễn hình ảnh?

Chuyên ngành quay phim tại các trường sân khấu – điện ảnh là hướng sát nhất. Nhiều người khác xuất phát từ nhiếp ảnh rồi bổ sung kiến thức ánh sáng.

3. Cần bao lâu để đi từ trợ lý máy lên DOP?

Không có mốc chung, thời gian tùy số dự án tham gia và cơ hội được giao cú máy độc lập. Nhiều người mất từ năm tới mười năm.

Tóm lại, câu trả lời cho đạo diễn hình ảnh DOP là gì nằm ở chỗ đây là người dịch ý đồ kể chuyện của đạo diễn thành ánh sáng, khung hình và tông màu cụ thể, đồng thời điều phối tổ ánh sáng lẫn tổ máy suốt ba giai đoạn của dự án. Nếu bạn thích công việc kết hợp thẩm mỹ với kỹ thuật, hãy bắt đầu từ vị trí trợ lý máy để tích lũy nghề.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn. Thiết bị và yêu cầu tuyển dụng có thể thay đổi theo từng dự án.

Minh An