Giúp việc gia đình có phải ký hợp đồng lao động không và ký thế nào

Nhiều gia đình thuê người trông trẻ, nấu ăn hay dọn dẹp theo thỏa thuận miệng và nghĩ rằng việc trong nhà thì không cần giấy tờ. Thắc mắc giúp việc gia đình có phải ký hợp đồng lao động không vì thế rất phổ biến. Bộ luật Lao động 2019 đã trả lời rõ, kèm nhiều nghĩa vụ mà cả chủ nhà lẫn người lao động cần nắm.

1. Câu trả lời ngắn gọn: có, và hợp đồng phải bằng văn bản

Theo Điều 162 Bộ luật Lao động 2019 (Luật số 45/2019/QH14), người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản với lao động là người giúp việc gia đình. Luật không cho phép chọn hình thức miệng, dù hai bên quen biết nhau và công việc diễn ra ngay trong nhà. Hợp đồng nên lập hai bản, mỗi bên giữ một bản làm căn cứ khi có vướng mắc.

– Thời hạn hợp đồng do hai bên thỏa thuận, luật không ấn định một mốc cố định.

– Mỗi bên có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng bất kỳ lúc nào nhưng phải báo trước ít nhất 15 ngày.

Thời hạn báo trước 15 ngày áp dụng cho cả hai phía, nên người giúp việc muốn nghỉ cũng phải báo đúng hạn.

2. Ai được xem là lao động giúp việc gia đình

Điều 161 Bộ luật Lao động 2019 mô tả lao động là người giúp việc gia đình (domestic worker) là người thường xuyên làm các công việc trong gia đình của một hoặc nhiều hộ gia đình, gồm nội trợ, quản gia, chăm sóc trẻ em, người bệnh, người già, lái xe, làm vườn và các việc khác không liên quan đến hoạt động thương mại.

Điểm hay bị nhầm lẫn là ranh giới với hợp đồng khoán việc: nếu chỉ nhận dọn dẹp trọn gói theo đợt, không chịu sự quản lý thường xuyên của chủ nhà, thì đó là quan hệ dịch vụ theo hợp đồng khoán việc, không phải lao động giúp việc gia đình theo Bộ luật Lao động.

Bạn có thể tham khảo việc làm lao động phổ thông đang đăng tuyển trên CareerLink để hình dung nhu cầu thực tế của nghề này.

3. Hợp đồng cần ghi những nội dung nào

Hợp đồng giúp việc gia đình theo các nội dung chủ yếu của hợp đồng lao động thông thường, nhưng có điểm đặc thù vì nơi làm việc là nhà ở của chủ sử dụng. Nghị định 145/2020/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết phần này, và hai bên càng ghi cụ thể thì càng ít tranh cãi.

– Mô tả rõ công việc và địa điểm làm việc để tránh bị giao thêm việc ngoài thỏa thuận.

– Ghi cụ thể mức tiền lương, hình thức trả lương và kỳ hạn trả lương.

– Thỏa thuận thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, ngày nghỉ hằng tuần và điều kiện ăn ở.

Hai bên nên ghi thêm cách xử lý khi người lao động về quê hoặc khi cần điều chỉnh tiền công. Ghi chi tiết ngay từ đầu giúp hạn chế những hiểu lầm phát sinh trong quá trình làm việc lâu dài, nhất là khi công việc thay đổi theo thời gian. Nếu sau này cần điều chỉnh nội dung nào đó, hai bên nên lập phụ lục hoặc biên bản bổ sung thay vì chỉ thỏa thuận miệng.

4. Nghĩa vụ của chủ nhà và các hành vi bị nghiêm cấm

Điều 163 Bộ luật Lao động 2019 nêu nghĩa vụ của chủ nhà: thực hiện đầy đủ thỏa thuận đã giao kết, tôn trọng danh dự và nhân phẩm của người giúp việc, bố trí chỗ ăn ở hợp vệ sinh nếu có thỏa thuận, tạo cơ hội để người lao động học văn hóa hoặc học nghề. Nghĩa vụ hay bị hiểu nhầm nhất là chuyện bảo hiểm. Theo Điều 89 Nghị định 145/2020/NĐ-CP, chủ nhà trả cùng lúc với kỳ trả lương một khoản tiền bằng mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm y tế thuộc trách nhiệm của mình, để người lao động tự tham gia.

Trả khoản tiền bảo hiểm không phải là đóng thay, người giúp việc vẫn cần tự đăng ký tham gia mới có quyền lợi.

Điều 165 nêu ba nhóm hành vi bị nghiêm cấm: ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động và dùng vũ lực; giao việc không đúng hợp đồng đã ký; giữ giấy tờ tùy thân của người lao động. Nhiều gia đình vẫn giữ căn cước công dân để ràng buộc, nhưng pháp luật không cho phép.

5. Không ký hợp đồng thì hai bên chịu rủi ro gì

Khi quan hệ lao động chỉ tồn tại bằng lời nói, người thiệt trước tiên là người giúp việc vì thiếu căn cứ chứng minh đã làm bao lâu và được trả bao nhiêu. Chủ nhà cũng chịu rủi ro vì khó chứng minh phạm vi công việc đã giao và có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Bạn có thể đọc thêm về rủi ro khi làm việc không ký hợp đồng lao động để thấy vấn đề không chỉ xảy ra với nghề giúp việc.

Nội dung	Quy định	Nếu không tuân thủ
Hình thức hợp đồng	Bằng văn bản, theo Điều 162	Thiếu căn cứ khi tranh chấp tiền công, có thể bị xử phạt
Báo trước khi nghỉ	Ít nhất 15 ngày, áp dụng cho cả hai bên	Bên chấm dứt sai hạn phải chịu trách nhiệm
Tiền bảo hiểm	Trả cùng kỳ lương, theo Điều 89 Nghị định 145/2020	Người lao động mất khoản hỗ trợ để tham gia bảo hiểm
Giấy tờ tùy thân	Bị nghiêm cấm giữ, theo Điều 165	Buộc trả lại giấy tờ và chịu chế tài theo quy định

Theo Điều 188 Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp giữa người giúp việc gia đình với chủ nhà không bắt buộc qua hòa giải trước khi khởi kiện. Dù vậy, thiếu hợp đồng thì chứng minh quan hệ lao động tại tòa vẫn rất vất vả.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Thuê người giúp việc theo giờ có cần ký hợp đồng không? Nếu người đó thường xuyên làm việc nhà, nhận lương và chịu sự quản lý của chủ nhà thì vẫn cần hợp đồng văn bản. Nhận khoán từng đợt theo hợp đồng khoán việc thì không thuộc diện lao động giúp việc gia đình.

2. Hợp đồng nên ký thời hạn bao lâu? Điều 162 để hai bên tự thỏa thuận, có thể vài tháng hoặc một năm. Quan trọng hơn là ghi rõ ngày bắt đầu và điều kiện chấm dứt.

3. Chủ nhà có phải đóng bảo hiểm xã hội cho người giúp việc không? Luật yêu cầu chủ nhà trả khoản tiền tương đương mức đóng để người lao động tự tham gia. Quy định về đối tượng tham gia bảo hiểm có thay đổi, nên cần đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.

Tóm lại, câu hỏi giúp việc gia đình có phải ký hợp đồng lao động không đã có lời giải trong Bộ luật Lao động 2019: hai bên buộc phải ký bằng văn bản, kèm nghĩa vụ về tiền bảo hiểm, chỗ ăn ở và cách chấm dứt hợp đồng. Một tờ giấy viết cẩn thận giúp chủ nhà yên tâm giao việc, đồng thời giữ cho người lao động cơ sở đòi quyền lợi khi tranh chấp.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp. Quy định có thể được sửa đổi, bạn nên đối chiếu với văn bản pháp luật hiện hành trước khi áp dụng.

Minh An