Sử dụng lao động chưa thành niên: quy định pháp luật doanh nghiệp phải nắm

Một cửa hàng thuê học sinh phụ bán hàng dịp hè, một xưởng may nhận thợ phụ 16 tuổi, một đoàn phim tuyển diễn viên nhí — cả ba chịu chung một nhóm quy định. Pháp luật Việt Nam không cấm tuyệt đối việc sử dụng lao động chưa thành niên, nhưng dựng hàng rào rất chặt về độ tuổi, giờ làm và thủ tục giấy tờ.

1. Khung pháp lý và nguyên tắc nền tảng

Ba văn bản cần đọc song song là Bộ luật Lao động 2019 (số 45/2019/QH14, Điều 143–147), Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH hiệu lực từ 15/3/2021 và nghị định xử phạt vi phạm hành chính về lao động.

1. Ai được xem là lao động chưa thành niên

Điều 143 xác định lao động chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi, chia thành ba tầng: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi không được làm việc hoặc làm ở nơi bị cấm tại Điều 147; người từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ban hành; người chưa đủ 13 tuổi chỉ được làm những việc rất hẹp nêu tại khoản 3 Điều 145.

Cách phân tầng này là điểm mấu chốt khi sử dụng lao động chưa thành niên. Một công việc hợp pháp với thanh niên 17 tuổi có thể bị cấm hoàn toàn với trẻ 14 tuổi. Vì vậy doanh nghiệp cần xác định chính xác ngày sinh của ứng viên trước khi bàn tới nội dung công việc.

2. Bốn nguyên tắc bắt buộc tại Điều 144

Điều 144 nêu các nguyên tắc mà người sử dụng lao động (employer) phải tuân thủ suốt quá trình thuê mướn.

– Người chưa thành niên chỉ được làm công việc phù hợp sức khỏe để bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực và nhân cách.

– Doanh nghiệp có trách nhiệm chăm lo về lao động, sức khỏe và học tập của người lao động.

– Khi tuyển dụng phải có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ, áp dụng cho mọi độ tuổi dưới 18.

– Doanh nghiệp phải lập sổ theo dõi riêng ghi họ tên, ngày sinh, công việc, kết quả kiểm tra sức khỏe định kỳ và xuất trình khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Bốn nguyên tắc này áp dụng đồng thời. Trong thực tế, sổ theo dõi riêng thường là tài liệu đầu tiên đoàn kiểm tra hỏi tới vì nó cho thấy doanh nghiệp quản trị bài bản hay tuyển tự phát.

2. Phân tầng theo độ tuổi: giờ làm và loại công việc

Đây là phần dễ sai nhất khi doanh nghiệp áp dụng chung một chính sách nhân sự cho mọi nhân viên trẻ. Điều 146 chia thời giờ làm việc theo hai mốc, còn loại công việc theo ba mốc.

Bạn có thể tham khảo thêm việc làm lao động phổ thông đang tuyển dụng trên CareerLink để nắm rõ nhu cầu thực tế và yêu cầu của nhà tuyển dụng.

Nhóm tuổi	Giờ làm tối đa	Làm thêm giờ / ban đêm	Loại công việc được làm
Chưa đủ 13 tuổi	4 giờ/ngày và 20 giờ/tuần	Không được	Chỉ nghệ thuật, thể dục, thể thao và phải có sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh
Từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi	4 giờ/ngày và 20 giờ/tuần	Không được	Công việc nhẹ theo danh mục tại Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH
Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi	8 giờ/ngày và 40 giờ/tuần	Có thể, nhưng chỉ trong một số nghề thuộc danh mục do Bộ ban hành	Mọi công việc trừ danh mục cấm tại Điều 147

Danh mục công việc nhẹ cho nhóm từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi khá hẹp, gồm khoảng 12 nhóm việc như biểu diễn nghệ thuật, vận động viên thể thao, lập trình phần mềm, vài nghề thủ công truyền thống (làm giấy, làm nón, tráng men gốm), chăn thả gia súc, cắt chỉ và đóng gói hàng thủ công. Ngoài danh mục này, mọi việc khác đều ngoài phạm vi cho phép, kể cả việc trông đơn giản như phụ bán hàng hay chạy bàn.

3. Danh mục công việc và nơi làm việc bị cấm

Điều 147 liệt kê những công việc mà nhóm từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi không được làm: mang, vác vật nặng vượt quá thể trạng; sản xuất và kinh doanh cồn, rượu, bia, thuốc lá, chất gây nghiện; vận chuyển hóa chất, khí gas, chất nổ; bảo trì thiết bị, máy móc; phá dỡ công trình xây dựng; nấu, đúc, cán, dập, hàn kim loại; lặn biển và đánh bắt thủy hải sản xa bờ. Phụ lục Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH mở rộng danh sách lên 69 công việc gây tổn hại tới sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách.

Để nắm thêm bối cảnh pháp lý liên quan, bạn có thể xem bài Làm việc không ký hợp đồng lao động: những rủi ro pháp lý cần biết trên CareerLink.

Luật còn cấm theo địa điểm. Người chưa đủ 18 tuổi không được làm việc dưới nước, dưới lòng đất, trong hang động, đường hầm; tại công trường xây dựng; cơ sở giết mổ gia súc; sòng bạc, quán bar, vũ trường, phòng hát karaoke, khách sạn, nhà nghỉ, cơ sở tắm hơi, xoa bóp; hoặc điểm kinh doanh xổ số và trò chơi điện tử. Lệnh cấm gắn với địa điểm chứ không gắn với nội dung nhiệm vụ, nên nhân viên 17 tuổi chỉ làm lễ tân trong quán bar vẫn thuộc trường hợp bị cấm.

Xác định đúng ranh giới độ tuổi và danh mục công việc ngay từ vòng phỏng vấn sẽ tiết kiệm hơn hẳn việc xử lý hậu quả sau một đợt thanh tra.

4. Sự đồng ý của người đại diện và hợp đồng bằng văn bản

Với nhóm từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi, người lao động tự giao kết hợp đồng lao động (labour contract) nhưng phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật. Với nhóm chưa đủ 15 tuổi, Điều 145 chặt hơn: hợp đồng phải lập thành văn bản và ký với cả người lao động lẫn người đại diện. Thỏa thuận miệng không đáp ứng yêu cầu về hình thức.

Điều 145 còn đặt điều kiện với chính người ký hợp đồng bên phía doanh nghiệp: phải có phiếu lý lịch tư pháp cấp không quá 06 tháng tính đến ngày giao kết, không có án tích về hành vi xâm hại trẻ em, kèm bản cam kết chưa từng bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử phạt hành chính về hành vi này. Đây là điểm mới so với Bộ luật Lao động 2012 và thường bị bỏ quên.

Riêng việc sử dụng lao động chưa thành niên dưới 13 tuổi, khoản 3 Điều 145 nêu rõ chỉ được tuyển vào công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao và phải có sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh.

5. Nghĩa vụ thường xuyên trong quá trình sử dụng lao động

Nghĩa vụ nặng hơn nằm ở giai đoạn duy trì. Doanh nghiệp phải có giấy khám sức khỏe của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có thẩm quyền xác nhận sức khỏe phù hợp công việc, sau đó kiểm tra sức khỏe định kỳ ít nhất một lần trong 06 tháng — dày hơn mức một lần mỗi năm áp dụng cho lao động trưởng thành.

– Doanh nghiệp phải bố trí các đợt nghỉ giải lao và bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động tương ứng lứa tuổi.

– Kết quả kiểm tra sức khỏe phải được ghi vào sổ theo dõi riêng nêu tại Điều 144.

– Hồ sơ gồm hợp đồng, văn bản đồng ý của người đại diện và giấy khám sức khỏe cần lưu tại nơi làm việc để xuất trình khi thanh tra lao động (labour inspector) yêu cầu.

Phần lớn vi phạm bị xử phạt trên thực tế không đến từ ý đồ bóc lột mà từ việc thiếu giấy tờ chứng minh doanh nghiệp đã làm đúng, nên một bộ hồ sơ chuẩn dùng lại cho mọi trường hợp là cách xử lý gọn nhất.

Về nhu cầu tuyển dụng ở nhóm công việc mà lao động trẻ thường tiếp cận, chuyên mục “Lao động phổ thông” trên CareerLink hiện có 439 tin tuyển dụng, mức lương phổ biến 6–30 triệu/tháng tùy vị trí và kinh nghiệm. Dư địa việc làm vẫn rộng, nhưng phần lớn tin đặt mốc từ 18 tuổi trở lên chính vì các ràng buộc pháp lý nêu trên.

6. Mức xử phạt và giai đoạn chuyển tiếp văn bản

Chế tài hành chính với hành vi sử dụng lao động chưa thành niên trái quy định nằm tại Điều 29 Nghị định 12/2022/NĐ-CP. Mức thấp nhất là 1–2 triệu đồng cho hành vi không lập sổ theo dõi riêng hoặc ghi không đầy đủ. Mức 20–25 triệu đồng áp dụng khi tuyển dụng chưa có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ; không giao kết hợp đồng văn bản với người chưa đủ 15 tuổi; bố trí làm quá thời giờ quy định; hoặc để người chưa đủ 15 tuổi làm thêm giờ, làm ban đêm.

Nhóm hành vi nghiêm trọng nhất bị phạt 50–75 triệu đồng, gồm sử dụng người từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi làm việc ngoài danh mục cho phép, sử dụng người chưa đủ 13 tuổi khi chưa có ý kiến cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh, và để người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi làm công việc bị cấm nhưng chưa đến mức truy cứu hình sự. Các mức trên áp dụng cho cá nhân; tổ chức chịu mức gấp đôi, tối đa 150 triệu đồng. Nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị xử lý theo Điều 296 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Một điểm cần theo dõi: Nghị định 283/2026/NĐ-CP ban hành ngày 15/7/2026 thay thế Nghị định 12/2022/NĐ-CP kể từ 10/9/2026. Ba mức phạt nêu trên về cơ bản được giữ nguyên, song nhiều nhóm hành vi khác trong lĩnh vực lao động và bảo hiểm xã hội được nâng khung, thời hiệu xử phạt cũng thay đổi. Doanh nghiệp nên đối chiếu theo văn bản có hiệu lực tại thời điểm phát sinh hành vi.

7. Câu hỏi thường gặp

1. Thuê học sinh 16 tuổi làm bán thời gian dịp hè có cần hợp đồng không?

Có. Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi tự giao kết hợp đồng nhưng phải kèm văn bản đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Hợp đồng dưới 1 tháng có thể giao kết bằng lời nói, song lập văn bản giúp doanh nghiệp có căn cứ khi bị kiểm tra.

2. Người chưa đủ 15 tuổi làm việc có phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc không?

Nghĩa vụ tham gia bảo hiểm xã hội (Social Insurance) căn cứ vào loại hợp đồng chứ không căn cứ độ tuổi. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (số 41/2024/QH15) hiệu lực từ 01/7/2025, người làm việc theo hợp đồng từ đủ 1 tháng trở lên thuộc diện tham gia bắt buộc.

3. Cha mẹ đã đồng ý thì doanh nghiệp có được bố trí làm ca đêm không?

Không. Với người chưa đủ 15 tuổi, Điều 146 cấm làm thêm giờ và làm ban đêm. Với nhóm từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi, chỉ được làm ca đêm nếu nghề đó thuộc danh mục do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ban hành. Sự đồng ý của gia đình không thay thế được điều kiện luật định.

Tóm lại, quy định về sử dụng lao động chưa thành niên đi theo logic càng nhỏ tuổi thì hàng rào càng dày, từ giới hạn 4 giờ mỗi ngày, danh mục công việc nhẹ, tới yêu cầu xin ý kiến cơ quan lao động cấp tỉnh. Doanh nghiệp nắm đúng ba tầng độ tuổi, danh mục cấm tại Điều 147 và bộ hồ sơ bắt buộc sẽ giảm rủi ro bị xử phạt.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý chính thức; vui lòng liên hệ cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư cho trường hợp cụ thể.

Minh An