Tranh chấp lao động cá nhân giải quyết thế nào theo trình tự luật định

Mâu thuẫn giữa người lao động và doanh nghiệp về tiền lương, kỷ luật hay chấm dứt hợp đồng không hiếm gặp. Khi thương lượng nội bộ không có kết quả, câu hỏi tranh chấp lao động cá nhân giải quyết thế nào bắt đầu được đặt ra. Bài viết tóm tắt trình tự theo Bộ luật Lao động 2019, thời hiệu và hồ sơ cần chuẩn bị.

1. Tranh chấp lao động cá nhân là gì

Theo Bộ luật Lao động 2019 (Luật số 45/2019/QH14), tranh chấp lao động là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ và lợi ích phát sinh trong quá trình xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ lao động. Tranh chấp lao động cá nhân (individual labour dispute) là loại tranh chấp giữa một người lao động cụ thể với người sử dụng lao động, hoặc giữa người lao động với đơn vị đưa họ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Điểm nhận diện nằm ở chủ thể của vụ việc. Người khởi phát nhân danh chính mình, đòi quyền lợi gắn với hợp đồng lao động của mình chứ không nhân danh tập thể lao động. Các vụ việc thường gặp gồm nợ lương, tính sai trợ cấp thôi việc, kỷ luật sa thải bị cho là sai trình tự hay đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật.

Tranh chấp giữa người lao động thuê lại với người sử dụng lao động thuê lại cũng thuộc nhóm cá nhân. Xác định đúng loại tranh chấp từ đầu giúp các bên chọn đúng cơ quan tiếp nhận.

2. Phân biệt với tranh chấp lao động tập thể

Bộ luật Lao động hiện hành chia tranh chấp lao động thành hai nhóm lớn, mỗi nhóm có cơ chế xử lý riêng. Tranh chấp tập thể về quyền phát sinh khi một bên cho rằng bên kia thực hiện sai pháp luật lao động, thoả ước lao động tập thể hoặc nội quy lao động đã thông qua hợp pháp. Tranh chấp tập thể về lợi ích xuất hiện trong thương lượng tập thể, khi hai bên chưa thống nhất được điều kiện lao động mới mà pháp luật chưa quy định cụ thể.

Khác biệt này kéo theo hệ quả về thủ tục. Tranh chấp tập thể về quyền có thể đưa ra toà sau khi hoà giải không thành, còn tranh chấp tập thể về lợi ích không thuộc thẩm quyền xét xử của toà, và tổ chức đại diện người lao động có quyền tiến hành thủ tục đình công. Vụ việc của một cá nhân thì đi theo tuyến hoà giải viên, trọng tài rồi toà án.

Xác định sai loại tranh chấp có thể khiến hồ sơ bị trả lại vì không đúng thẩm quyền, trong khi thời hiệu vẫn tiếp tục chạy.

Nền tảng pháp lý cho cơ chế này thay đổi đáng kể từ khi Bộ luật Lao động 2019 có hiệu lực, rõ nhất ở vai trò của Hội đồng trọng tài lao động. Bạn có thể đọc bài những điểm mới trong Bộ luật Lao động sửa đổi để nắm bối cảnh trước khi đi vào từng bước thủ tục.

3. Ba cấp giải quyết theo trình tự luật định

Thắc mắc tranh chấp lao động cá nhân giải quyết thế nào có lời đáp ở ba cấp dưới đây. Nguyên tắc chung là vụ việc phải qua thủ tục hoà giải của hoà giải viên lao động trước khi yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc Toà án nhân dân giải quyết, trừ trường hợp luật miễn. Hoà giải viên do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh bổ nhiệm, chịu sự quản lý của cơ quan chuyên môn về lao động tại địa phương, hiện là Sở Nội vụ ở nhiều tỉnh thành. Đơn yêu cầu kèm tài liệu chứng minh được gửi tới cơ quan này.

Hoà giải viên phải kết thúc việc hoà giải trong 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận yêu cầu. Nếu hai bên thoả thuận được, biên bản hoà giải thành ghi nhận nội dung cam kết và các bên có nghĩa vụ thực hiện. Nếu hoà giải không thành, hết thời hạn mà hoà giải viên không tiến hành, hoặc một bên không thực hiện thoả thuận đã ký, bên còn lại có quyền chọn Hội đồng trọng tài lao động hay khởi kiện ra toà.

Hội đồng trọng tài lao động là lựa chọn thay thế chứ không phải một cấp bắt buộc. Cơ chế này chỉ vận hành khi cả hai bên cùng đồng ý, và khi đã yêu cầu trọng tài thì không được đồng thời yêu cầu toà án giải quyết cùng vụ việc. Theo quy định của Bộ luật Lao động hiện hành, Ban trọng tài lao động được thành lập trong 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận yêu cầu và ra quyết định trong 30 ngày sau đó.

Toà án nhân dân là cấp cuối cùng, xét xử theo thủ tục quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự. Nhu cầu tuyển nhân sự am hiểu quan hệ lao động vì thế cũng tăng ở khối doanh nghiệp; bạn có thể tham khảo tin tuyển việc làm Pháp lý / Luật đang đăng trên CareerLink để hình dung yêu cầu thực tế của vị trí này.

Cấp giải quyết	Thẩm quyền	Thời hiệu yêu cầu	Kết quả
Hoà giải viên lao động	Bắt buộc với hầu hết vụ việc, trừ nhóm được miễn	06 tháng	Biên bản hoà giải thành hoặc không thành
Hội đồng trọng tài lao động	Chỉ vận hành khi cả hai bên cùng lựa chọn	09 tháng	Quyết định của Ban trọng tài lao động
Toà án nhân dân	Xét xử theo Bộ luật Tố tụng dân sự	01 năm	Bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật

4. Các tranh chấp không bắt buộc qua hoà giải

Bộ luật Lao động hiện hành liệt kê nhóm tranh chấp mà các bên được yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động hoặc khởi kiện thẳng ra Toà án nhân dân, không phải chờ hoà giải. Những vụ việc này liên quan trực tiếp tới việc làm và thu nhập nên cần được xem xét sớm.

– Tranh chấp về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải hoặc về trường hợp người lao động bị đơn phương chấm dứt hợp đồng thuộc nhóm được miễn hoà giải.

– Tranh chấp về bồi thường thiệt hại và trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng lao động cũng nằm trong nhóm này.

– Tranh chấp giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động được xếp vào cùng nhóm được miễn hoà giải.

– Tranh chấp về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cùng bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp không bắt buộc qua hoà giải trước.

– Tranh chấp bồi thường thiệt hại giữa người lao động với đơn vị đưa họ đi làm việc ở nước ngoài được xử lý theo cùng cơ chế.

– Tranh chấp giữa người lao động thuê lại với người sử dụng lao động thuê lại khép lại nhóm sáu loại được miễn hoà giải.

Dù được miễn, các bên vẫn có thể tự nguyện chọn hoà giải nếu muốn giải pháp nhanh và ít tốn kém. Nhiều vụ nợ lương hay tính thiếu trợ cấp thôi việc kết thúc ngay ở bàn hoà giải. Khởi kiện nên được xem là phương án khi các kênh trao đổi khác đã khép lại.

5. Thời hiệu yêu cầu giải quyết tranh chấp

Thời hiệu là mốc mà quá đó, quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết có thể không còn được chấp nhận. Với tranh chấp lao động cá nhân, thời hiệu yêu cầu hoà giải viên là 06 tháng, yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động là 09 tháng và yêu cầu Toà án nhân dân là 01 năm. Ba mốc này tính từ ngày phát hiện hành vi mà bên tranh chấp cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm.

Cách xác định ngày phát hiện hành vi vi phạm vì vậy rất quan trọng. Với vụ sa thải, đó thường là ngày nhận được quyết định; với vụ nợ lương, đó có thể là ngày đến hạn trả lương mà doanh nghiệp không thanh toán. Khi bên yêu cầu chứng minh được có sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, khoảng thời gian đó không tính vào thời hiệu.

6. Hồ sơ và chứng cứ nên chuẩn bị

Khi đã nắm được tranh chấp lao động cá nhân giải quyết thế nào, bước kế tiếp là chuẩn bị hồ sơ. Chất lượng hồ sơ quyết định phần lớn kết quả, vì hoà giải viên, trọng tài viên hay thẩm phán chỉ làm việc trên tài liệu các bên cung cấp. Người lao động nên tập hợp giấy tờ ngay khi tranh chấp mới manh nha. Doanh nghiệp cũng cần lưu trữ hồ sơ nhân sự đầy đủ, vì nghĩa vụ chứng minh nhiều khi thuộc về người sử dụng lao động.

– Hợp đồng lao động, phụ lục và văn bản sửa đổi liên quan tới nội dung đang tranh chấp.

– Bảng lương, phiếu lương và sao kê tài khoản nhận lương trong giai đoạn phát sinh khiếu nại cần được lưu giữ đầy đủ.

– Quyết định của doanh nghiệp về kỷ luật, điều chuyển hay chấm dứt hợp đồng cùng thông báo kèm theo nên được giữ lại làm chứng cứ.

– Email và tin nhắn trao đổi công việc thể hiện nội dung chỉ đạo hoặc cam kết giữa hai bên.

– Biên bản họp xử lý kỷ luật, biên bản bàn giao và nội quy lao động đã đăng ký đều là tài liệu cần tập hợp đầy đủ.

Tài liệu nên sắp theo trình tự thời gian, kèm bản tóm tắt diễn biến sự việc. Nếu chứng cứ là tin nhắn hoặc email, bạn nên in ra và ghi rõ ngày giờ, người gửi, người nhận. Nội quy lao động là căn cứ quan trọng ở tranh chấp về kỷ luật, nên cần đối chiếu xem văn bản đó đã đăng ký theo Nghị định 145/2020/NĐ-CP hay chưa.

7. Câu hỏi thường gặp

1. Tôi bị sa thải, có buộc phải hoà giải trước khi kiện không?

Không bắt buộc. Tranh chấp về kỷ luật lao động theo hình thức sa thải nằm trong nhóm được khởi kiện thẳng ra Toà án nhân dân hoặc yêu cầu Hội đồng trọng tài lao động. Bạn vẫn có thể tự nguyện chọn hoà giải nếu muốn xử lý nhanh.

2. Quá thời hiệu thì còn cách nào không?

Nếu chứng minh được sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan hoặc lý do khác theo quy định, khoảng thời gian đó không tính vào thời hiệu. Bạn nên chuẩn bị tài liệu chứng minh cụ thể, vì thẩm quyền xem xét thuộc về cơ quan giải quyết.

3. Chi phí giải quyết tranh chấp lao động cá nhân ra sao?

Thủ tục hoà giải tại hoà giải viên lao động không thu phí của các bên. Khi ra toà, người lao động khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp thôi việc hay quyền lợi bảo hiểm xã hội thuộc diện được miễn án phí theo pháp luật về án phí, lệ phí toà án hiện hành.

Bộ luật Lao động 2019 đã trả lời khá rõ câu hỏi tranh chấp lao động cá nhân giải quyết thế nào: hoà giải viên lao động trước, sau đó là Hội đồng trọng tài lao động hoặc Toà án nhân dân, kèm sáu nhóm vụ việc được miễn hoà giải. Điều quyết định kết quả nằm ở chỗ bạn xác định đúng thời hiệu, chuẩn bị hồ sơ đầy đủ và chọn đúng cơ quan tiếp nhận.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cho từng vụ việc cụ thể. Quy định về thẩm quyền, trình tự và thời hiệu có thể được sửa đổi, vì vậy bạn nên đối chiếu với văn bản pháp luật hiện hành trước khi thực hiện.

Minh An