Chuyên viên thiết kế infographic làm gì và cần những kỹ năng nào

Nhiều người nghĩ làm infographic là việc của người biết vẽ đẹp nên chỉ luyện phần mềm. Thực tế, chuyên viên thiết kế infographic (Infographic Designer / Data Visualization Designer) bắt đầu từ bảng dữ liệu và câu chuyện ẩn trong đó, rồi mới chọn hình thức thể hiện. Bài viết mô tả quy trình, nguyên tắc trực quan hoá và đường vào nghề.

1. Chuyên viên thiết kế infographic làm những việc gì

Trong toà soạn hay phòng truyền thông, người phụ trách infographic nhận đề bài kèm bộ dữ liệu rồi biến bảng số khô khan thành hình ảnh mà người đọc hiểu được trong vài chục giây. Công việc trải từ đọc hiểu số liệu, tìm ra điểm đáng kể, tới dựng khung thông tin và hoàn thiện bản thiết kế.

Ở đơn vị nhỏ, một người có thể ôm trọn chuỗi việc từ xử lý bảng tính tới xuất file cho từng kênh. Ở toà soạn lớn, khâu phân tích tách riêng cho nhóm chuyên trách.

– Người phụ trách trao đổi với biên tập viên để nắm bối cảnh sau bộ số liệu.

– Họ đề xuất vài phương án bố cục thay vì chỉ nộp một bản.

– Họ rà lại từng con số trên bản thiết kế trước khi phát hành.

Ba đầu việc trên lặp lại với từng sản phẩm. Một chuyên đề dài kỳ có thể cần cả chục hình đồ hoạ thông tin.

2. Nghề bắt đầu từ dữ liệu, không bắt đầu từ thẩm mỹ

Đây là điểm phân biệt khá rõ giữa người làm đồ hoạ thông tin với designer đồ hoạ thuần tuý. Designer quảng cáo có thể khởi đầu bằng cảm hứng hình ảnh rồi tìm nội dung lấp vào. Người làm trực quan hoá dữ liệu đi ngược lại: đọc bảng số trước, xác định điều đáng nói, rồi mới nghĩ tới hình thức.

Kỹ năng nền vì vậy nghiêng về đọc hiểu số liệu: phân biệt số tuyệt đối với số tương đối, hiểu trung bình khác trung vị, nhận ra khi nào một tỷ lệ tăng mạnh chỉ vì nền so sánh quá nhỏ.

Nếu bạn muốn nắm khái niệm và các dạng đồ hoạ thông tin phổ biến trước khi đi sâu vào nghề, bài infographics là gì trình bày khá đầy đủ phần nền tảng này.

Một bảng số không tự thành câu chuyện. Việc của người thiết kế là tìm ra câu chuyện có sẵn trong dữ liệu, chứ không gán cho dữ liệu câu chuyện mình muốn kể.

3. Quy trình từ dữ liệu thô tới bản xuất bản

Quy trình bắt đầu khi người phụ trách nhận yêu cầu kèm bộ dữ liệu, có thể là báo cáo của Tổng cục Thống kê, kết quả khảo sát nội bộ hay bảng xuất từ hệ thống bán hàng. Bước kế tiếp là làm sạch và kiểm chứng: đối chiếu nguồn, phát hiện ô trống, thống nhất đơn vị đo.

Bạn có thể tham khảo các vị trí việc làm Nghệ thuật / Thiết kế / Giải trí đang tuyển trên CareerLink để thấy doanh nghiệp thường yêu cầu ứng viên phụ trách những công đoạn nào trong chuỗi công việc này.

Sau khâu làm sạch, các bước còn lại nối tiếp nhau khá ổn định.

– Người phụ trách xác định thông điệp trụ, tức nội dung cốt lõi người đọc cần nhớ sau khi xem.

– Người phụ trách chọn dạng biểu đồ tương ứng bản chất của từng nhóm dữ liệu cần thể hiện.

– Người phụ trách dựng khung phân cấp thông tin để mắt người đọc đi đúng thứ tự mong muốn.

– Người phụ trách hoàn thiện thiết kế chi tiết gồm bảng màu, kiểu chữ, biểu tượng và khoảng trắng.

– Người phụ trách kiểm tra lại từng con số trên bản thiết kế so với bảng dữ liệu gốc.

Bước cuối là xuất bản theo từng kênh với kích thước phù hợp. Khâu rà số liệu gần cuối thường là nơi phát hiện khá nhiều lỗi, vì con số đã qua vài lần sao chép.

4. Nguyên tắc trực quan hoá dữ liệu cần nắm vững

Phần lớn lỗi trong đồ hoạ thông tin không nằm ở gu thẩm mỹ mà ở chỗ chọn sai công cụ biểu diễn. Nguyên tắc nền tảng khá đơn giản: dạng biểu đồ phải khớp bản chất dữ liệu, chứ không chạy theo hình thức bắt mắt.

Loại dữ liệu	Dạng biểu đồ phù hợp	Lỗi hay gặp
So sánh hạng mục rời rạc	Cột đứng, thanh ngang	Cắt trục tung khiến chênh lệch nhỏ trông như cách biệt lớn
Xu hướng theo thời gian	Biểu đồ đường, biểu đồ vùng	Nối các mốc thời gian cách quãng không đều bằng đường liền
Tỷ trọng trong một tổng thể	Biểu đồ tròn, cột chồng	Chia quá nhiều lát khiến mắt khó so sánh diện tích
Tương quan giữa hai biến	Biểu đồ phân tán	Suy ra quan hệ nhân quả chỉ từ một đồ thị tương quan
Dữ liệu gắn với địa bàn	Bản đồ nhiệt theo vùng	Tô màu theo số tuyệt đối thay vì chuẩn hoá theo dân số

Khi nhận bộ dữ liệu mới, bạn nên xác định nó thuộc dòng nào rồi mới mở phần mềm.

Những quy tắc thị giác đi kèm

Chọn đúng dạng biểu đồ mới là vế đầu. Vế còn lại là giữ các quy tắc thị giác để hình vẽ phản ánh trung thực con số.

– Trục tung của biểu đồ cột nên bắt đầu từ số không để giữ đúng tỷ lệ.

– Người thiết kế tránh biểu đồ ba chiều vì hiệu ứng phối cảnh làm sai lệch tỷ lệ.

– Người thiết kế giữ tỷ lệ mực in trên dữ liệu hợp lý theo nguyên tắc data-ink ratio, bỏ bớt đường lưới thừa.

– Người thiết kế chọn bảng màu mà người mù màu vẫn phân biệt được, không chỉ đỏ và xanh lá.

– Người thiết kế ghi rõ nguồn dữ liệu, kỳ số liệu và đơn vị đo ngay trên sản phẩm.

Năm quy tắc này nghe đơn giản nhưng hay bị bỏ qua khi thời hạn gấp, nên nhiều nhóm dành riêng một lượt soát cuối để kiểm tra.

5. Đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm kiểm chứng số liệu

Đồ hoạ thông tin có sức thuyết phục cao vì người xem tin vào hình ảnh nhanh hơn đoạn văn, nên sản phẩm diễn giải lệch số liệu lan đi rất nhanh và khó thu hồi. Chuyên viên thiết kế infographic vì thế mang trách nhiệm kiểm chứng nguồn trước khi vẽ: số liệu lấy từ đâu, cơ quan nào công bố, thuộc kỳ nào.

Điểm cuối gây hệ luỵ khá dai dẳng, vì khi sản phẩm bị chất vấn mà không có nguồn kèm theo thì đơn vị phát hành khó giải trình. Với hình ảnh dùng dữ liệu cá nhân, người thiết kế cần đối chiếu quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân đang có hiệu lực.

6. Các dạng đầu ra và bộ công cụ đi kèm

Sản phẩm của nghề này không chỉ có ảnh tĩnh đăng mạng xã hội. Tuỳ kênh phát hành, người phụ trách chọn dạng thể hiện khác nhau, kéo theo bộ công cụ khác nhau. Hiểu rõ từng dạng giúp bạn học công cụ có trọng tâm.

Các dạng sản phẩm phổ biến

– Ảnh tĩnh dùng cho báo điện tử, ấn phẩm in và bài đăng mạng xã hội.

– Bản dài dạng cuộn trên trang web, dẫn người đọc qua nhiều lớp thông tin.

– Bảng điều khiển tương tác cho phép người dùng lọc lát cắt dữ liệu riêng.

– Bản đồ hoạ chuyển động dùng cho video và bản tin truyền hình.

– Áp phích dữ liệu khổ lớn phục vụ hội thảo và triển lãm chuyên đề.

Năm dạng trên đòi hỏi mức hiểu kỹ thuật khác nhau: bảng điều khiển nghiêng về tư duy dữ liệu, còn đồ hoạ chuyển động nghiêng về dựng hình theo thời gian.

Bộ công cụ thường dùng

Adobe Illustrator vẫn quen thuộc với bản tĩnh nhờ khả năng xử lý vector và xuất file in, còn Figma phù hợp khi làm việc nhóm và khi sản phẩm gắn với web. Adobe After Effects phục vụ phần đồ hoạ chuyển động. Flourish và Datawrapper giúp dựng biểu đồ nhanh theo chuẩn, còn Tableau hoặc Power BI dùng cho bảng điều khiển tương tác. Ở khâu dữ liệu thô, Microsoft Excel và Google Sheets là nơi làm sạch số.

7. Nơi làm việc và lộ trình phát triển

Nhu cầu về đồ hoạ thông tin xuất hiện ở nhiều môi trường. Toà soạn báo cần hình minh hoạ cho tuyến bài dữ liệu, agency làm sản phẩm theo dự án, phòng marketing dùng đồ hoạ để trình bày báo cáo thị trường. Bộ phận truyền thông nội bộ chuyển chính sách nhân sự thành hình dễ hiểu, còn viện nghiên cứu và tổ chức phi lợi nhuận cần trực quan hoá kết quả khảo sát.

Lộ trình phổ biến đi từ vị trí designer phụ trách phần hình, sang chuyên viên trực quan hoá dữ liệu khi đã đọc số liệu vững, rồi tới vai trò kể chuyện bằng dữ liệu hoặc trưởng nhóm nội dung trực quan. Một hướng khác là rẽ sang phân tích dữ liệu nếu bạn hứng thú với phần xử lý số hơn. Tốc độ đi qua các nấc phụ thuộc năng lực từng người và cơ hội mà tổ chức mở ra. Thu nhập của chuyên viên thiết kế infographic cũng thay đổi theo vị trí, kinh nghiệm và loại hình đơn vị.

8. Câu hỏi thường gặp

1. Không học thiết kế chính quy thì theo nghề này được không?

Được, vì nhà tuyển dụng chấm hồ sơ năng lực là chính. Tuy nhiên bạn cần bổ sung nền tảng bố cục, kiểu chữ, màu sắc và rèn khả năng đọc số liệu, vì thiếu hai mảng này thì sản phẩm khó qua vòng duyệt.

2. Chuyên viên thiết kế infographic có cần biết thống kê không?

Không cần trình độ chuyên sâu, nhưng nên nắm các khái niệm cơ bản như trung bình, trung vị, phân bố và sai số. Hiểu chúng giúp bạn tránh diễn giải sai và trao đổi thuận lợi hơn với người phân tích.

3. Nên học Adobe Illustrator hay Figma trước?

Nếu sản phẩm chủ yếu là ảnh tĩnh và ấn phẩm in, Illustrator hợp lý hơn nhờ khả năng xử lý vector. Nếu bạn làm việc nhóm nhiều và sản phẩm gắn với web, Figma dễ bắt đầu hơn nhờ tính năng cộng tác.

Nghề trực quan hoá dữ liệu đòi hỏi hai vế: đọc hiểu số liệu để tìm ra câu chuyện và tay nghề thiết kế để câu chuyện đó đến được người đọc. Nếu bạn muốn theo hướng chuyên viên thiết kế infographic, hãy bắt đầu từ thói quen kiểm chứng nguồn, học chọn biểu đồ theo bản chất dữ liệu, rồi dựng hồ sơ năng lực thể hiện trọn quy trình. Con đường này cần luyện tập bền bỉ.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, dựa trên quy trình làm việc phổ biến tại toà soạn, agency và phòng truyền thông. Phạm vi công việc và lộ trình phát triển khác nhau giữa từng tổ chức, nên bạn hãy đối chiếu mô tả thực tế nơi ứng tuyển.

Minh An