Nghỉ việc riêng có hưởng lương những trường hợp nào theo luật?

Đám cưới, đám tang hay việc gia đình đột xuất là tình huống ai đi làm cũng gặp. Câu hỏi nghỉ việc riêng có hưởng lương trong trường hợp nào lại thường bị hiểu sai, khiến người lao động mất quyền lợi hoặc bị trừ lương chưa đúng căn cứ. Bài viết phân tích từng nhóm sự kiện, số ngày nghỉ và cơ sở pháp lý tương ứng.

1. Nghỉ việc riêng theo pháp luật lao động được hiểu thế nào

1.1 Bản chất của chế độ nghỉ việc riêng

Nghỉ việc riêng là khoảng thời gian người lao động tạm ngừng làm việc để giải quyết những sự kiện nhân thân quan trọng của bản thân và gia đình. Đây không phải là ngày phép năm, cũng không phải ngày nghỉ lễ tết, mà là một chế độ độc lập được ghi nhận riêng trong Bộ luật Lao động. Điểm đặc biệt là pháp luật liệt kê danh sách sự kiện khá cụ thể, chứ không để doanh nghiệp tự quyết định hoàn toàn. Nhờ vậy, người lao động có căn cứ rõ ràng khi làm đơn xin nghỉ và bộ phận nhân sự (Human Resources) cũng có cơ sở xét duyệt thống nhất.

Việc phân biệt đúng bản chất giúp tránh tình huống phổ biến là doanh nghiệp trừ vào quỹ phép năm khi người lao động nghỉ đám tang. Hai loại ngày nghỉ này có căn cứ pháp lý khác nhau và không thay thế cho nhau.

1.2 Căn cứ pháp lý cần nắm

Toàn bộ chế độ này được quy định tại Điều 115 Bộ luật Lao động 2019 (Luật số 45/2019/QH14), có hiệu lực từ ngày 01/01/2021. Điều luật gồm ba khoản, tương ứng ba nhóm quyền lợi khác nhau về mức hưởng lương. Bên cạnh đó, người lao động nên đọc kèm Điều 112 về nghỉ lễ tết và Điều 113 về nghỉ hằng năm để có bức tranh đầy đủ về tổng quỹ ngày nghỉ trong năm.

Hiểu đúng điều luật không chỉ giúp người lao động giữ quyền lợi, mà còn giúp doanh nghiệp tránh rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính về thời giờ nghỉ ngơi.

2. Nghỉ việc riêng có hưởng lương những trường hợp nào

Bạn có thể đối chiếu với yêu cầu thực tế qua các vị trí nhân sự đang tuyển trên CareerLink.

2.1 Nhóm sự kiện được nghỉ 03 ngày

Theo quy định tại điểm a và điểm c khoản 1 Điều 115 Bộ luật Lao động 2019, người lao động được nghỉ 03 ngày hưởng nguyên lương khi bản thân kết hôn. Cùng mức 03 ngày này còn áp dụng cho các trường hợp tang sự gồm cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi chết; cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của vợ hoặc chồng chết; vợ hoặc chồng chết; con đẻ, con nuôi chết. Có thể thấy phạm vi nhân thân được luật bảo vệ trải rộng cả bên nội, bên ngoại và quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp.

Điểm cần lưu ý là luật dùng đơn vị “ngày” chứ không nói rõ ngày làm việc hay ngày liên tục. Trên thực tế, phần lớn doanh nghiệp áp dụng theo ngày làm việc và ghi cụ thể trong nội quy lao động. Người lao động nên kiểm tra nội quy của đơn vị mình trước khi làm đơn để tránh hiểu nhầm khi tính công. Đây cũng là nhóm chiếm phần lớn các tình huống nghỉ việc riêng có hưởng lương mà bộ phận nhân sự thường xử lý trong thực tế.

2.2 Nhóm sự kiện được nghỉ 01 ngày

Theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 115, con đẻ hoặc con nuôi của người lao động kết hôn thì người lao động được nghỉ 01 ngày và vẫn hưởng nguyên lương. Đây là trường hợp duy nhất trong khoản 1 chỉ có một ngày nghỉ, nên rất dễ bị nhầm với các sự kiện cưới hỏi khác trong họ hàng vốn thuộc nhóm không hưởng lương.

2.3 Bảng tổng hợp số ngày nghỉ theo từng sự kiện

Sự kiện	Số ngày	Hưởng lương	Căn cứ
Bản thân kết hôn	03 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Con đẻ, con nuôi kết hôn	01 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi chết	03 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Cha mẹ vợ hoặc cha mẹ chồng chết	03 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Vợ hoặc chồng chết	03 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Con đẻ, con nuôi chết	03 ngày	Có	Khoản 1 Điều 115
Ông bà nội, ông bà ngoại, anh chị em ruột chết	01 ngày	Không	Khoản 2 Điều 115
Cha hoặc mẹ kết hôn	01 ngày	Không	Khoản 2 Điều 115
Anh, chị, em ruột kết hôn	01 ngày	Không	Khoản 2 Điều 115

3. Trường hợp nghỉ việc riêng không hưởng lương

Bạn cũng nên xem qua nội dung nghỉ bù là gì để bổ sung kiến thức liên quan.

3.1 Nhóm sự kiện luật định tại khoản 2

Theo quy định tại khoản 2 Điều 115 Bộ luật Lao động 2019, người lao động được nghỉ không hưởng lương 01 ngày khi ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh, chị, em ruột chết; cha hoặc mẹ kết hôn; anh, chị, em ruột kết hôn. Người lao động vẫn phải thông báo với người sử dụng lao động như trường hợp nghỉ có lương. Điểm khác biệt duy nhất nằm ở chỗ ngày nghỉ này không được tính công, nghĩa là tiền lương tháng sẽ bị giảm tương ứng.

Nhiều người thắc mắc vì sao ông bà mất chỉ được nghỉ một ngày và không lương, trong khi cha mẹ mất được ba ngày có lương. Cách phân nhóm này dựa trên mức độ quan hệ nhân thân trực hệ mà nhà làm luật xác định. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp chủ động mở rộng chế độ trong thoả ước lao động tập thể để hỗ trợ nhân viên tốt hơn.

3.2 Nghỉ không hưởng lương theo thoả thuận

Theo quy định tại khoản 3 Điều 115, ngoài các trường hợp đã liệt kê, người lao động có thể thoả thuận với người sử dụng lao động để nghỉ không hưởng lương. Luật không giới hạn số ngày tối đa, cũng không giới hạn lý do. Điều này đồng nghĩa việc nghỉ hay không phụ thuộc vào sự đồng ý của hai bên, doanh nghiệp có quyền từ chối nếu ảnh hưởng đến vận hành. Vì vậy, người lao động nên đề nghị sớm bằng văn bản và trình bày rõ thời gian dự kiến quay lại làm việc.

4. Phân biệt nghỉ việc riêng với các loại ngày nghỉ khác

4.1 So với nghỉ hằng năm và nghỉ lễ tết

Theo quy định tại Điều 113 Bộ luật Lao động 2019, nghỉ hằng năm dành cho người làm đủ 12 tháng, với mức 12, 14 hoặc 16 ngày tuỳ điều kiện công việc và có hưởng nguyên lương. Theo quy định tại Điều 112, nghỉ lễ tết là các ngày cố định như Tết Dương lịch, Tết Âm lịch, Giỗ Tổ Hùng Vương, ngày 30/4, 01/5 và Quốc khánh. Trong khi đó, chế độ nghỉ việc riêng gắn với sự kiện nhân thân phát sinh bất ngờ nên không thể lên kế hoạch trước. Ba loại ngày nghỉ này tồn tại song song và cộng dồn, không loại trừ nhau, và người lao động cần phân biệt rõ để không nhầm ngày nghỉ việc riêng có hưởng lương với ngày phép năm khi tính công.

4.2 So với chế độ thai sản và ốm đau

Theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội, chế độ thai sản và ốm đau không do người sử dụng lao động chi trả mà do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả. Người lao động cần có hồ sơ y tế hoặc giấy chứng sinh làm căn cứ, quy trình xét duyệt cũng đi qua cơ quan bảo hiểm xã hội chứ không dừng ở phòng nhân sự. Đây là khác biệt cơ bản so với chế độ nghỉ việc riêng vốn được doanh nghiệp giải quyết trực tiếp trong nội bộ.

5. Thủ tục xin nghỉ và thực tế tại doanh nghiệp

5.1 Cách làm đơn và thông báo hợp lệ

Luật chỉ yêu cầu người lao động thông báo cho người sử dụng lao động, không bắt buộc phải xin phép và chờ phê duyệt đối với nhóm sự kiện tại khoản 1 và khoản 2. Dù vậy, thông báo bằng văn bản hoặc email vẫn là cách an toàn nhất để có bằng chứng khi phát sinh tranh chấp về tính công. Đơn xin nghỉ nên ghi rõ sự kiện, quan hệ nhân thân, số ngày nghỉ và ngày quay lại làm việc. Với sự kiện tang lễ, nhiều doanh nghiệp chấp nhận thông báo qua điện thoại trước rồi bổ sung giấy tờ sau.

Về phía đơn vị sử dụng lao động, bộ phận phụ trách xét duyệt đơn xin nghỉ và áp dụng chế độ nghỉ có lương thường là nhân sự. Trên CareerLink, chuyên mục Nhân sự hiện có 912 tin tuyển dụng, cho thấy đây là nhóm vị trí trực tiếp vận hành các quy định về thời giờ làm việc và thời giờ nghỉ ngơi tại doanh nghiệp.

5.2 Những vướng mắc thường gặp

Vướng mắc phổ biến nhất là doanh nghiệp yêu cầu giấy chứng tử hoặc giấy đăng ký kết hôn mới duyệt ngày nghỉ có lương. Theo Điều 115, người lao động chỉ cần thông báo chứ không bắt buộc xin phê duyệt trước, nên doanh nghiệp cần linh hoạt về thời gian bổ sung giấy tờ; nếu nội quy quy định khác, hai bên nên trao đổi với bộ phận nhân sự để thống nhất. Một vướng mắc khác là tình huống sự kiện rơi vào ngày nghỉ hằng tuần, khi đó phần lớn doanh nghiệp tính theo ngày làm việc thực tế. Ngoài ra, người lao động làm việc theo ca hoặc theo mùa vụ đôi khi bị tính thiếu ngày do cách quy đổi công khác nhau giữa các bộ phận. Việc trao đổi sớm với quản lý trực tiếp, phòng nhân sự hoặc công đoàn cơ sở thường giải quyết nhanh hơn khiếu nại sau khi bảng lương đã chốt; nếu không thống nhất được, người lao động có thể phản ánh tới cơ quan quản lý lao động tại địa phương.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Nghỉ đám cưới anh chị em ruột có được hưởng lương không?

Không. Theo quy định tại khoản 2 Điều 115, anh, chị, em ruột kết hôn thuộc nhóm nghỉ 01 ngày không hưởng lương. Chỉ khi con đẻ hoặc con nuôi của bạn kết hôn thì mới được nghỉ 01 ngày hưởng nguyên lương.

2. Ngày nghỉ việc riêng có bị trừ vào phép năm không?

Không bị trừ. Theo quy định tại Điều 115 và Điều 113, chế độ nghỉ việc riêng và nghỉ hằng năm là hai quyền lợi độc lập. Nếu doanh nghiệp tự động trừ vào quỹ phép năm, người lao động có quyền yêu cầu giải trình và điều chỉnh.

3. Doanh nghiệp từ chối cho nghỉ khi cha mẹ mất thì xử lý ra sao?

Bạn nên gửi lại thông báo bằng văn bản kèm căn cứ Điều 115. Nếu vẫn bị từ chối, có thể phản ánh tới công đoàn cơ sở hoặc thanh tra lao động thuộc Sở Nội vụ địa phương, vì hành vi không cho nghỉ đúng quy định có thể bị xử phạt vi phạm hành chính.

Nắm rõ nghỉ việc riêng có hưởng lương ở nhóm sự kiện nào giúp bạn chủ động sắp xếp công việc trong những thời điểm gia đình cần nhất, đồng thời tránh mất tiền công vì hiểu sai điều luật. Hãy lưu lại bảng tổng hợp số ngày nghỉ, đối chiếu với nội quy lao động và trao đổi sớm với bộ phận nhân sự khi có sự kiện phát sinh để mọi thứ diễn ra thuận lợi.

Nội dung trong bài mang tính tham khảo, người lao động nên đối chiếu quy định hiện hành và nội quy doanh nghiệp, tham vấn cơ quan quản lý lao động khi cần.

Minh An