Anh Tuấn – nhân viên sales dày dạn sững người khi cầm trên tay bảng đánh giá hiệu suất nhân viên. Đôi mắt anh mở to khi nhận ra số điểm năm nay lại thấp hơn năm ngoái, dù suốt cả năm anh đã gánh vác và chốt thành công không ít giao dịch lớn. Cảm giác hoang mang dâng lên. Anh lặng lẽ lục lại từng email, lật từng trang ghi công việc, đọc từng phản hồi hài lòng của khách hàng và rồi chua chát nhận ra: chắc trong trí nhớ của sếp chỉ có những sai sót nhỏ xảy ra gần đây, còn những thành tích rực rỡ trước đó thì chưa từng tồn tại.

Thế mới nói, đánh giá hiệu suất nhân viên nghe có vẻ đơn giản, cứ như ai làm tốt, ai làm chưa tốt thì ghi lại thôi. Nhưng thực tế, nó chẳng khác gì chơi trò đi tìm kho báu trong mê cung đầy bẫy mà nhiều sếp còn không nhận ra. Trong số những cái bẫy tinh vi nhất, hiệu ứng “nhớ việc gần nhất” chính là kẻ giật dây thầm lặng.

Hiệu ứng “nhớ việc gần nhất” khi đánh giá hiệu suất nhân viên là gì?

“Nhớ việc gần nhất” là lỗi đánh giá hiệu suất khi nhiều sếp chỉ dựa vào những sự việc vừa xảy ra mà bỏ qua cả quá trình nỗ lực và kết quả dài hạn của nhân viên.

Hiệu ứng “nhớ việc gần nhất” xuất hiện khi là người quản lý vô thức đặt quá nhiều trọng tâm vào những gì vừa xảy ra sát thời điểm đánh giá. Những sự kiện, hành vi hay kết quả công việc gần đây bỗng trở nên nổi bật, rõ nét trong trí nhớ, trong khi cả một chặng đường dài nỗ lực, thành tích hay thậm chí là khó khăn từ đầu năm lại dần phai mờ, như bị phủ bụi thời gian.

Hãy thử hình dung một nhân viên đã có 9 tháng đầu năm làm việc rực rỡ: liên tục đạt và vượt chỉ tiêu doanh số, đóng góp nhiều ý tưởng giúp cải tiến quy trình, nhận về không ít lời khen ngợi từ khách hàng. Thế nhưng, vào vài tuần cuối năm khi ai cũng mệt mỏi và áp lực, người đó lại vô tình mắc vài sai sót nhỏ như chậm gửi báo cáo, quên cập nhật một vài thông tin không quá quan trọng cho khách hàng. Chỉ chừng ấy thôi nhưng khi bước vào buổi đánh giá cuối năm, những nỗ lực bền bỉ suốt cả năm dường như bị che khuất, nhường chỗ cho những lỗi lầm vừa mới xảy ra.

Điều này không phải vì sếp cố tình bỏ qua nỗ lực hay thành tích trước đó của nhân viên, mà là do cách hoạt động tự nhiên của trí nhớ con người. Chúng ta thường bị tác động mạnh hơn bởi những điều vừa diễn ra do chúng tươi mới, rõ ràng và dễ được gợi lại hơn. Ngược lại, những trải nghiệm cũ hơn, dù quan trọng và giá trị đến đâu, cũng dễ bị đẩy lùi vào hậu cảnh nếu không được nhắc lại thường xuyên.

Vì thế, trong quá trình đánh giá hiệu suất nhân viên, sếp có thể vô tình “soi” kỹ những lỗi gần nhất, còn các thành tích xuất sắc trước đó thì trở nên nhạt nhòa. Đây là một phản xạ tâm lý rất tự nhiên, không hề gắn với thiên vị hay chủ ý xấu nhưng nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, nó hoàn toàn có thể dẫn đến những đánh giá thiếu trọn vẹn và kém công bằng.

Tác hại của hiệu ứng “nhớ việc gần nhất”

Hiệu ứng “nhớ việc gần nhất” âm thầm đẩy những nhân viên làm việc bền bỉ, ổn định nhưng không quá phô trương vào thế bất lợi. Những nỗ lực đều đặn, những đóng góp lặng lẽ ngày qua ngày của họ dễ dàng bị che khuất chỉ vì thời gian gần đây không có điều gì đủ “nổi”. Nếu kịp thời lên tiếng, họ vẫn còn cơ hội được ghi nhận nhưng điều đó lại vô tình tạo ra một áp lực vô hình: phải liên tục nhắc về giá trị của bản thân, phải tự quảng bá công việc của mình và luôn thấp thỏm lo sợ rằng chỉ cần im lặng, mọi cố gắng sẽ tan biến.

Với những người không quen hoặc không dám lên tiếng, sự thiệt thòi ấy tích tụ dần thành bất mãn và mệt mỏi. Họ bắt đầu làm việc cầm chừng, chỉ vừa đủ để không bị khiển trách. Sự chủ động và sáng tạo phai nhạt theo thời gian, động lực cũng co lại từng chút một. Và khi điều đó xảy ra, không chỉ hiệu suất cá nhân bị ảnh hưởng mà cả tinh thần và hiệu quả chung của tập thể cũng bị kéo xuống theo.

Nguy hiểm hơn, hiệu ứng này còn vô tình khuyến khích một lối làm việc lệch lạc: chơi nổi đúng thời điểm. Nhân viên dần học cách tập trung vào những việc dễ gây chú ý ngay sát kỳ đánh giá, trong khi sự nỗ lực bền bỉ, đều đặn suốt cả năm lại bị xem nhẹ. Lâu dần, thước đo giá trị bị bóp méo, văn hóa làm việc cũng trở nên méo mó và cảm giác công bằng trong đội nhóm ngày càng mong manh.

Chưa dừng lại ở đó, những đánh giá thiếu chính xác này còn tác động trực tiếp đến các quyết định nhân sự quan trọng như thăng chức, thưởng hay cơ hội phát triển nghề nghiệp. Chỉ một cái nhìn lệch cũng có thể “lật ngược” cả hành trình cố gắng của một người. Kết cục là doanh nghiệp đứng trước nguy cơ đánh mất những người giỏi thật sự để giữ lại những người chỉ biết tỏa sáng đúng vào phút chót, để rồi tạo ra một môi trường làm việc thiếu công bằng và kém bền vững.

Cách tránh hiệu ứng “nhớ việc gần nhất”

Ghi chép quá trình làm việc theo định kỳ

Việc ghi chép đều đặn theo tuần hoặc theo tháng giống như lưu lại từng dấu mốc trên hành trình trưởng thành của mỗi nhân viên. Nhờ có những ghi chép ấy, đến kỳ đánh giá, chúng ta không còn phải căng mình lục lại trí nhớ hay để cảm xúc dẫn lối. Thay vào đó là những dữ liệu cụ thể, mạch lạc, phản ánh trung thực cả quá trình. Khi đó, mỗi lời khen đều đến đúng người, mỗi góp ý đều chạm đúng vấn đề và không ai phải chịu thiệt.

Đánh giá hiệu suất theo tiêu chí rõ ràng

Ai cũng mong được nhìn nhận đúng và trúng, đúng với những gì mình đã làm và xứng đáng với công sức đã bỏ ra. Và để làm được điều đó, việc xây dựng những tiêu chí đánh giá rõ ràng, minh bạch là điều không thể thiếu. Khi mọi đóng góp được đặt lên cùng một thước đo, từng nỗ lực, từng kết quả đều được soi chiếu công bằng, thay vì bị chi phối bởi cảm giác hay ấn tượng thoáng qua.

Nhờ có tiêu chí rõ ràng, bạn sẽ không phải đắn đo, phân vân hay lo sợ mình vô tình thiên lệch. Còn nhân viên được đánh giá thì an tâm, vì họ biết rằng những cố gắng thầm lặng của mình vẫn được nhìn thấy và trân trọng.

Lắng nghe phản hồi từ nhiều nguồn

Việc lắng nghe thêm ý kiến từ các nhân viên khác sẽ giúp bức tranh đánh giá trở nên đầy đủ và sống động hơn rất nhiều. Mỗi đồng nghiệp đều có một góc nhìn riêng, một trải nghiệm riêng với những nỗ lực, đóng góp hay cả những khó khăn mà nhân viên đó đã trải qua trong quá trình làm việc. Những chia sẻ ấy không chỉ giúp đánh giá trở nên công bằng, chính xác hơn, mà còn khiến mỗi người cảm thấy mình được lắng nghe, được trân trọng và không bị bỏ sót. Và quan trọng nhất, việc này gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: mọi cố gắng đều đáng giá và ý kiến của mỗi người đều xứng đáng được ghi nhận.

Khi làm đúng cách, đánh giá hiệu suất nhân viên không chỉ là thủ tục mà là cơ hội để ghi nhận đúng người, đúng việc, tiếp thêm động lực cho cả cá nhân và tập thể. Hãy bắt đầu ngay hôm nay: quan sát, lắng nghe và ghi nhận mỗi nỗ lực từ nhỏ đến lớn bởi chính những chi tiết ấy sẽ tạo nên sự khác biệt lớn cho đội ngũ và doanh nghiệp của bạn.

Trang Trần