Bảo hiểm xã hội là gì? Quyền lợi và trách nhiệm liên quan

Trong xã hội hiện đại, có một tấm lưới an toàn âm thầm nhưng vô cùng quan trọng, giúp hàng triệu người vững vàng trước những rủi ro ấy, đó chính là bảo hiểm xã hội. Tuy quen thuộc trong đời sống hằng ngày nhưng không phải ai cũng thực sự hiểu bảo hiểm xã hội là gì, ra đời để làm gì và vì sao nó lại giữ vai trò thiết yếu đối với mỗi cá nhân cũng như cả cộng đồng. Hãy cùng khám phá khái niệm này để hiểu rõ hơn giá trị mà bảo hiểm xã hội mang lại nhé.

Bảo hiểm xã hội là gì?

Bảo hiểm xã hội (Social Insuarance – BHXH) là một hệ thống do nhà nước tổ chức, giúp người lao động và gia đình họ được hỗ trợ tài chính khi gặp rủi ro như ốm đau, tai nạn, thất nghiệp hoặc khi nghỉ hưu.

Người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) sẽ trích một phần tiền lương hàng tháng để đóng góp vào quỹ BHXH. Quỹ này được quản lý theo nguyên tắc tập trung, thống nhất, minh bạch và công khai, dùng để chi trả các quyền lợi BHXH cho người tham gia khi cần, đảm bảo đúng đối tượng và được hạch toán riêng theo quy định tại khoản 4 Điều 5 Luật BHXH 2024.

Ngoài ra, việc thực hiện bảo hiểm xã hội được thiết kế theo nguyên tắc đơn giản, thuận tiện, giúp người tham gia và người thụ hưởng dễ dàng tiếp cận, đồng thời đảm bảo quyền lợi được chi trả kịp thời và đầy đủ.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội có nhiệm vụ triển khai chế độ, chính sách BHXH; quản lý và sử dụng quỹ BHXH; đồng thời thực hiện thanh tra chuyên ngành theo quy định tại Khoản 1 Điều 16 Luật BHXH 2024. Lãnh đạo cao nhất là Bảo hiểm xã hội Việt Nam trực thuộc Bộ Tài chính, được tổ chức theo hệ thống 3 cấp từ trung ương xuống địa phương.

Các hình thức bảo hiểm xã hội tại Việt Nam

Theo quy định tại Điều 4 Luật BHXH 2024, bảo hiểm xã hội được chia thành 5 loại chính:

-Trợ cấp hưu trí xã hội;
– Bảo hiểm xã hội bắt buộc;
– Bảo hiểm xã hội tự nguyện;
– Bảo hiểm thất nghiệp;
– Bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Những loại hình BHXH này được thiết lập nhằm bảo vệ quyền lợi, cung cấp hỗ trợ tài chính và đảm bảo an toàn cho người tham gia khi gặp phải những rủi ro hoặc tình huống khó khăn trong cuộc sống như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí hay tử vong.

4 nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội

Từ ngày 01/7/2025, theo Điều 2 Luật BHXH 2024, BHXH có 04 nhóm đối tượng chính:

Nhóm 1: Người lao động là công dân Việt Nam, gồm:

• Người làm việc theo hợp đồng lao động (HĐLĐ) không xác định thời hạn hoặc có thời hạn từ 1 tháng trở lên.

• Cán bộ, công chức, viên chức.
• Công nhân, viên chức quốc phòng, công nhân công an, và những người làm công tác khác trong tổ chức cơ yếu.

• Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp QĐND; sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật CAND; những người làm công tác cơ yếu hưởng lương như quân nhân.
• Hạ sĩ quan, binh sĩ QĐND; hạ sĩ quan, chiến sĩ CAND phục vụ có thời hạn; học viên quân đội, công an, cơ yếu đang theo học được hưởng sinh hoạt phí.
• Dân quân thường trực.
• Người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.
• Vợ/chồng không hưởng lương từ ngân sách nhà nước nhưng được cử đi công tác cùng thành viên cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.
• Người quản lý doanh nghiệp, điều hành hợp tác xã (HTX) hoặc liên hiệp HTX.
• Người hoạt động không chuyên trách ở xã, thôn, tổ dân phố.
• Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh.

Nhóm 2: Người lao động là người nước ngoài

Là người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam theo HĐLĐ từ đủ 12 tháng trở lên, trừ trường hợp di chuyển nội bộ trong doanh nghiệp hoặc đã đủ tuổi nghỉ hưu.

Nhóm 3: Người sử dụng lao động (NSDLĐ)

• Cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập.
• Cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp thuộc QĐND, CAND và tổ chức cơ yếu.
• Các tổ chức chính trị, chính trị – xã hội, chính trị xã hội – nghề nghiệp, xã hội – nghề nghiệp, và tổ chức xã hội khác.
• Cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế hoạt động tại Việt Nam.

• Doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp HTX, hộ kinh doanh, tổ chức khác và cá nhân thuê mướn lao động theo HĐLĐ.

Nhóm 4: Người tham gia BHXH tự nguyện, gồm:

Nếu bạn đang tìm kiếm cơ hội mới, hãy tham khảo các vị trí tuyển dụng tại chuyên mục việc làm bảo hiểm trên CareerLink để cập nhật nhu cầu thị trường.

Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm bài viết các loại bảo hiểm đi làm phải đóng để có góc nhìn đầy đủ hơn về chủ đề này.

• Công dân Việt Nam từ 15 tuổi trở lên không thuộc đối tượng BHXH bắt buộc và không đang nhận lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hàng tháng.
• Người lao động, cán bộ, công chức, viên chức tạm hoãn HĐLĐ và không tham gia BHXH trong thời gian tạm hoãn.

Các hình thức bảo hiểm xã hội 

Theo Luật BHXH, tại mỗi thời điểm, mỗi người chỉ được tham gia theo một trong hai hình thức. Cùng tìm hiểu các hình thức bảo hiểm xã hội là gì nhé. 

Hình thức tham gia BHXH bắt buộc

Theo Khoản 3 Điều 3 Luật BHXH 2024 thì BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức, áp dụng đối với người lao động và người sử dụng lao động thuộc các nhóm đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc.

Như vậy, BHXH bắt buộc áp dụng cho nhóm 1, 2 và 3, bao gồm người lao động trong doanh nghiệp, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức xã hội và các đơn vị khác.

Mức đóng BHXH bắt buộc được tính dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng và thời gian tham gia, đồng thời quyền lợi hưởng BHXH cũng được xác định dựa trên cơ sở này.

Hình thức tham gia BHXH tự nguyện

Theo Khoản 4 Điều 3 Luật BHXH 2024, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức, cho phép công dân Việt Nam tự nguyện tham gia và lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình.

BHXH tự nguyện dành cho những người không thuộc đối tượng BHXH bắt buộc (Nhóm 4). Người tham gia có thể đăng ký tham gia theo thời gian, mức đóng phù hợp với thu nhập cá nhân và sẽ được hưởng các chế độ BHXH tự nguyện theo quy định pháp luật.

Chế độ bảo hiểm xã hội mà người tham gia được hưởng

Kể từ ngày 01/7/2025, khi Luật BHXH số 41/2024/QH15 chính thức có hiệu lực, theo Điều 4 Luật BHXH, người tham gia bảo hiểm xã hội sẽ được hưởng các chế độ tương ứng với hình thức tham gia, gồm bắt buộc hoặc tự nguyện.

• Đối với người tham gia BHXH bắt buộc, có quyền lợi gồm 05 chế độ: ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất, bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp. 
• Đối với người tham gia BHXH tự nguyện, được hưởng 04 chế độ cơ bản: thai sản, hưu trí, tử tuất, tai nạn lao động. 

Quyền lợi của người tham gia bảo hiểm xã hội

Quyền của người tham gia BHXH

Hiểu rõ các quyền của bản thân sẽ giúp người tham gia BHXH bảo vệ lợi ích hợp pháp, chủ động trong việc hưởng chế độ và hạn chế rủi ro. Theo Khoản 1, Điều 10 Luật BHXH 2024, người tham gia có 07 quyền chính sau:

• Được hưởng các chế độ BHXH theo quy định của pháp luật.

• Được cấp sổ BHXH để quản lý quá trình tham gia.
• Nhận thông tin về việc đóng BHXH hàng tháng qua VssID hoặc yêu cầu cơ quan BHXH xác nhận.
• Yêu cầu người sử dụng lao động và cơ quan BHXH thực hiện đầy đủ trách nhiệm liên quan đến BHXH, bao gồm đăng ký tham gia, chốt sổ…
• Được tuyên truyền và phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH.
• Chủ động đi khám giám định y khoa để xác định mức suy giảm khả năng lao động khi bảo lưu thời gian đóng BHXH.
• Có quyền khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện về các vấn đề liên quan đến BHXH.

Nghĩa vụ của người tham gia BHXH

Theo Khoản 1, Điều 11 Luật BHXH 2024, có 03 nghĩa vụ chính:

• Đóng BHXH đầy đủ và đúng quy định.
• Theo dõi việc thực hiện trách nhiệm BHXH của bản thân.
• Kê khai thông tin một cách chính xác, trung thực và đầy đủ theo quy định.

Trong quá trình tham gia bảo hiểm xã hội, mức đóng và quyền lợi hưởng của người lao động có mối liên hệ trực tiếp với tiền lương làm căn cứ đóng cũng như nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân. Việc nắm rõ các khoản khấu trừ này giúp người lao động chủ động hơn trong việc theo dõi thu nhập và bảo vệ quyền lợi của mình. Để hình dung cụ thể mức đóng bảo hiểm xã hội và thuế tương ứng theo từng mức lương, người lao động có thể tham khảo công cụ tính Thuế thu nhập cá nhân & Bảo hiểm xã hội của CareerLink, từ đó có cơ sở rõ ràng khi kiểm tra bảng lương hoặc trao đổi với doanh nghiệp.

Các hành vi vi phạm khi tham gia bảo hiểm xã hội

Theo Điều 9 Luật BHXH 2024, có 7 hành vi bị cấm như sau:

• Trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH, bao gồm chậm đóng hoặc không đóng BHXH bắt buộc.
• Chiếm dụng hoặc chậm trễ trong việc chi trả các khoản tiền BHXH.
• Cản trở, gây khó khăn hoặc làm thiệt hại quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia BHXH.
• Gian lận hoặc giả mạo hồ sơ trong quá trình thực hiện BHXH.

• Đăng ký, báo cáo sai sự thật hoặc cung cấp thông tin BHXH không chính xác.
• Thông đồng, móc nối, bao che hoặc hỗ trợ các hành vi vi phạm pháp luật về BHXH.
• Cầm cố, mua bán, thế chấp hoặc đặt cọc sổ BHXH dưới mọi hình thức.

Hãy bắt đầu tìm hiểu quyền lợi, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và lan tỏa kiến thức về bảo hiểm xã hội là gì đến mọi người xung quanh. Mỗi hành động nhỏ hôm nay sẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho một tương lai an toàn và hạnh phúc.

Trí Nhân